Leiden: Mensenrechten Kunstroute Amnesty. Een stadswandeling door Leiden Preview

Een stadswandeling door Leiden

Hoe werkt de routeDe duur van de wandeling is ongeveer 1uur en 30 minuten en is geschikt voor rolstoelers, met uitzondering van de beeldengroep aan het stadhuis.TIP: Download de route van tevoren op een plaats met een Wifi-verbinding.Deze Amnesty wandeling gaat langs locaties die verbonden zijn met verschillende mensenrechten!

Welkom in Leiden!

In deze mensenrechten kunstroute wandelt u langs verschillende locaties, zoals het Academiegebouw en De Bakkerij, plekken in Leiden die zowel in het verleden en in de huidige tijd een symbool zijn van de betekenis van mensenrechten. U passeert woonhuizen waar vroegere bewoners ooit een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de totstandkoming van onze rechten. Het aantal plekken in Leiden dat een verbinding heeft met mensenrechten is zo groot, dat deze wandeling makkelijk twee keer zo lang had kunnen zijn.

Speciaal voor deze wandeling zijn drie kunstwerken gemaakt, geïnspireerd op de locaties waar ze zijn geplaatst. In de tuin van de Oude UB aan het Rapenburg staat een kunstwerk van Emma van Noort. In De Bakkerij treft u een kunstwerk van Inge Reisberman aan en tenslotte ziet u bij het Kamerlingh Onnesgebouw een kunstwerk van Izaak Zwartjes. De werken staan er alleen in 2021. Daarna zijn ze op foto’s in deze app te bekijken.

De wandeling is tot stand gekomen met steun van het Lucas van Leydenfonds, de gemeente Leiden, het Centrummanagement, Amnesty International Leiden, kunstenaarsvereniging Ars Aemula, Ekklesia Leiden, stadshistoricus Cor Smit voor onderzoek en teksten, app ontwerper Ap Zwinkels, stemmen Sanne van Gammeren en Aat Boot, en Claudia Brown voor de flyer.

Voor extra informatie over personen en locaties van deze wandeling verwijzen wij u naar de links aan het eind van deze app.

Wij wensen u als wandelaar in het mooie Leiden heel veel plezier. Er zijn onderweg genoeg leuke cafeetjes voor een drankje.

De wandeling begint aan de achterkant van het stadhuis op het plein bij de trap naar het stadhuisbordes.

Stadhuis

Hier gaat het met name om stadsrechten, rechtsgelijkheid en kiesrecht​

Aan de voet van de stadhuistoren staat een beeldengroep uit 1940 van kunstenaar Mari Andriessen. In het midden staat Floris V, graaf van Holland en Zeeland. Hij reikte in 1266 de vrijheidsoorkonde aan Leiden uit. Daarmee werden de bestaande stadsrechten die Leiden sinds 1217 had, bekrachtigd. Door deze stadsrechten kregen de Leidse burgers meer rechtszekerheid en een zekere mate van zelfbestuur.

In het stadhuis vergadert de gemeenteraad en zetelen burgemeester en wethouders. Het stads- en landsbestuur waren eeuwenlang een zaak van de mannelijke elite. Pas honderd jaar geleden, in 1919, kwam daar verandering in, waardoor het nu een recht is van iedereen.

De achterkant van het stadhuis staat tot eind 2021 in de steigers.

Loopaanwijzing 1

Vanaf het Stadhuisplein steekt u de overkapte Koornbeursbrug over en loopt u rechtdoor de Burgsteeg in. Boven de toegangspoort naar de Burcht staat een beeldhouwwerk van een leeuw met een zwaard. Dit werk uit 1662 verbeeldt de strijd om de stedelijke vrijheid. U slaat rechtsaf naar de Nieuwstraat, langs de bibliotheek en dan linksaf naar de Hooglandse Kerkgracht.

Hier gaat het met name om kinderrechten

Hooglandse Kerkgracht 17B

De poort met daarboven twee in rood-wit geklede kinderen geeft toegang tot het voormalige Heilige Geest Weeshuis. Rood en wit zijn de Leidse stadskleuren. Vanaf 1603 werden hier wezen opgevangen. Ze kregen eten, onderdak en onderwijs. Er heerste een streng regime, waarin men niet terugdeinsde voor lijfstraffen. Het Weeshuis verhuurde honderden rechteloze jongens en meisjes aan Leidse textielondernemers. In 1671 kwamen de kinderen vanwege hun erbarmelijke leefomstandigheden en uitbuiting in opstand.

Tegenwoordig is hier het Kinderrechtenhuis van Nederland gevestigd. Het idee dat kinderen ook eigen rechten hebben is betrekkelijk nieuw. Het Internationaal Verdrag voor de Rechten van het Kind dateert pas van 1990.

Aan de overkant van het Weeshuis staat de voormalige Lutherse Kerk. Vroeger lag deze verscholen, vandaar de bijnaam schuilkerk. De kerk stond achter de huizen omdat er na de Reformatie alleen Nederlands Hervormde kerken aan de openbare weg mochten staan.

Loopaanwijzing 2

Loop door over de brug linksaf en zie op nummer 44, De Bakkerij.

Oude Rijn 44A

De bakkerij met graanpakhuizen.

Hier gaat het met name om de rechten van vluchtelingen en thuislozen én het recht op inkomen

Eind 16e eeuw was dit het centrum van de stedelijke armenzorg, waarbij het stadsbestuur samenwerkte met de Hervormde Kerk. Ondersteuning was er vooral in natura, zoals brood. De grote graanpakhuizen staan er nog en in de Bakkerij zijn de oude ovens terug te vinden. Ondersteuning was een gunst, filantropie, geen recht. Pas met de Bijstandswet van 1965 werd voldoende inkomen een recht, al staat dat recht wel onder druk.

In Diaconaal Centrum De Bakkerij werken sinds 1986 verschillende kerkgenootschappen samen om mensen aan de onderkant van de samenleving te helpen. Het gaat vooral om vluchtelingen, dak- en thuislozen en mensen met dringende financiële en medische problemen. Vluchtelingenwerk Leiden is door De Bakkerij opgericht. De hulp wordt geboden zonder onderscheid van geloof of afkomst.

Kunstenaar Inge Reisberman heeft een kunstwerk gemaakt, dat verwijst naar water, meel en gist. Het zijn de ingrediënten van ons dagelijks brood, en het brood van de vroegere Bakkerij. Belangrijker is dat water, dat staat voor vrijheid, meel symbool voor voeding en gist, symbool voor leven, verweven zijn met de aan De Bakkerij verbonden mensenrechten.

Loopaanwijzing 3

Aan het eind van de Oude Rijn slaat u rechtsaf richting Donkersteeg. Vervolgens linksaf naar de Haarlemmerstraat. Bij de kruising ziet u een grote Rooms Katholieke kerk.

Haarlemmerstraat 110

Hier gaat het met name om de vrijheid van godsdienst

U staat voor de imposante Hartebrugkerk. Anno 1835 was dit een van de eerste kerken in Leiden die de katholieken sinds lange tijd weer mochten bouwen. Na de Reformatie van 1572 werd de Nederlands Hervormde kerk de staatsgodsdienst en kwamen de bestaande kerken in Hervormde handen. In Nederland bestond wel gewetensvrijheid: men mocht een ander geloof aanhangen. Maar mensen die niet hervormd waren hadden geen volledige burgerrechten. Katholieken mochten geen ‘echte’ kerken hebben en priesters werden lang geweerd. De andere protestantse kerkgenootschappen, Lutheranen, Doopsgezinden, Remonstranten, mochten ook geen kerken bouwen die vanaf de straat zichtbaar waren.

Na de Bataafse Revolutie van 1795 kregen ook niet-Hervormden gelijke rechten. Toch bepaalde de staat in de 19e eeuw in welke stijl katholieke kerken gebouwd moesten worden. De Hartebrugkerk is daarvan een mooi voorbeeld. Het oog en het opschrift zijn overigens nog weer later aangebracht.

Loopaanwijzing 4

Op de kruising, met de rug naar de kerk loopt u rechtuit De stille Mare op. Voor de brug rechtsaf de Stille Rijn op. Op de Kippenbrug hebt u aan de rechterkant mooi zicht op een hoog, rood-bakstenen gebouw op Apothekersdijk 33A. U gaat deze brug niet over.

Blijf op de Kippenbrug staan.

Hier gaat met name om het recht op kunst en cultuur.

Het Volkshuis werd in 1897 door toedoen van Emilie Knappert opgericht met als doelstelling ‘het verhogen van de ontwikkeling en het levensgeluk onder arbeiders’. De progressief-liberale oprichters vonden het belangrijk dat arbeiders en arbeidersvrouwen ontwikkeling en beschaving bijgebracht werden. Want wat kon je anders van hen verwachten als ze op een dag kiesrecht kregen? En hoe zouden ze hun vrije tijd besteden als de arbeidstijd verkort werd?

Nu zit in het Volkshuis een van de hoofdvestigingen van BplusC, het Centrum voor kunst en cultuur. Cultuur was ooit een middel om mensen op te voeden. Nu is het iets waar burgers recht op hebben.

Loopaanwijzing 5

U loopt de Apothekersdijk af en gaat direct linksaf de brug over. Rechts, aan de overkant van de straat, op de hoek van het Kort Rapenburg en het Galgewater, ziet u een imposant donker en statig gebouw.

Kort Rapenburg 1

Hier gaat het met name om vrouwenrechten

Dit gebouw op nummer 1-3 was tientallen jaren de Leidse abortuskliniek.

Abortus speelde een belangrijke rol in de strijd voor vrouwenrechten. De leuze was ‘Baas in eigen buik!’. Tegenstanders vonden óf dat artsen moesten beslissen óf waren sowieso tegen abortus. Begin jaren zeventig werd abortus onder invloed van de vrouwenbeweging steeds meer gedoogd. In 1976, het jaar dat deze kliniek werd opgericht, probeerde de regering een eind aan het gedogen te maken, maar werd door de rechter teruggefloten. In 1984 werd abortus wettelijk geregeld. De Leidse kliniek bleef wel het doelwit van antiabortusactivisten.

Nog steeds wordt het recht op abortus in veel landen betwist.

Loopaanwijzing 6

U loopt verder door over het Kort Rapenburg, steekt het kruispunt met de Breestraat over naar het Rapenburg waar U de linkerkant blijft aanhouden. We zien hier aan beide zijden van het Rapenburg heel wat panden die met mensenrechten te maken hebben, zoals woonhuizen van vluchtelingen op nummer 6, de verblijfplaats van Descartes op nummer 21 en de woning van professor Telders op nummer 45. Aan het einde van deze wandeling vindt u links naar deze personen.

Na enkele minuten passeert u het Museum van Oudheden.

Tegenover de Houtstraat, in de Doelensteeg, zat rond 1980 de dancing Klikspaan, populair onder homo’s en lesbiennes. U gaat linksaf de Houtstraat in en komt zo op het Gerecht.

Pieterskerkhof

Hier gaat het met name om het recht op een eerlijk proces en het verbod op de doodstraf

Op het Gerecht staat het Gravensteen, de oude gevangenis met daarbij een gerechtsgebouw.

Het oudste deel is de centrale vierkante toren, die al in de 13e eeuw als grafelijke gevangenis werd gebruikt. In de 14e eeuw werd het de stadsgevangenis. Ze werd vergroot en dat gebeurde opnieuw in 1555 vanwege de vervolging van Protestantse ketters. Onder in de toren was de verhoorkamer, of beter martelkamer. Een bekentenis zonder marteling was lang van geen waarde.

Regelmatig werd de doodstraf uitgesproken voor zware misdadigers. Die werden, net als de ketters, op vaak gruwelijke wijze ter dood gebracht op het terrein vóór het Gravensteen.

Het gebouw links was in de 17e eeuw een rasp- en spinhuis. Het idee was dat je kleine misdadigers, mannen en vrouwen, beter kon heropvoeden door ze te laten werken in plaats van ze te straffen.
In de 18e en vooral 19e eeuw verdwenen marteling en doodstraf uit het strafrecht. In 1856 werd in Leiden de doodstraf voor het laatst toegepast, op het Pieterskerkhof. Vier jaar later werd ze afgeschaft.

Gerecht 10

Hier gaat het met name om homorechten en vrouwenrechten

Op Gerecht 10 woonde de liberale politica Annelien Kappeyne van de Coppelo (1936-1990). Zij maakte zich als kamerlid en staatssecretaris sterk voor vrouwenrechten als abortus, kansengelijkheid en zij stond op tegen seksueel geweld binnen en buiten het huwelijk. Kappeyne schreef geschiedenis toen zij op een VN-conferentie de rechten van lesbische vrouwen krachtig aan de orde stelde.

Loopaanwijzing 7

U loopt een klein stukje rechtdoor en slaat linksaf de prachtige Schoolsteeg in. Eerste steeg rechtsaf en direct weer rechts de Pieterskerkgracht op tot nummer 9.

Pieterskerkgracht nummer 9.

Ars Aemula Naturae

Hier gaat het met name om kinderrechten en het recht op onderwijs en cultuur

Ars Aemula Naturae is de in 1799 opgerichte voortzetting van de Stads Teekenacademie uit 1694. Johannes Kneppelhout, die als schrijver bekend werd onder het pseudoniem Klikspaan, financierde de verbouwing van dit pand als nieuw onderkomen voor ‘Ars’ in 1858. De bekendste leerling van deze Leidse kunstacademie is Jan Wolkers. Nog steeds volgen honderden mensen in dit pand cursussen in beeldende kunst. Ook actieve cultuurbeoefening is een mensenrecht.

In hetzelfde pand richtte Kneppelhout in 1857 een school voor minvermogenden op. Hij vond dat ieder kind recht had op goed onderwijs. Scholen voor arme kinderen bestonden al, maar nog niet voor de sociale laag er net boven. Kort daarna werd een nieuwe onderwijswet aangenomen, die onder meer de gemeenten verplichtte voldoende scholen voor alle inwoners te bouwen. Omdat Kneppelhout vond dat schoolkinderen ook recht op beweging hadden, liet hij in 1861 naast dit pand, op nummer 7, een gymnastiekschool bouwen. Deze gymzaal bestaat nog steeds.

ARS kunt u bezoeken tijdens de openingsuren van tentoonstellingen in het weekend.

Loopaanwijzing 8

Bij ARS vandaan loopt u naar rechts verder de Pieterskerkgracht af, rechtdoor langs de Lokhorstkerk. Dit was net als de Lutherse Kerk ooit een schuilkerk. Voor u ziet u de Pieterskerk, waar u links omheen loopt over het Pieterskerkhof. Links in de hoek op nummer 40B bevindt zich een bronzen gedenkbord.

Aanwijzing Plaquette Gerard Noodt

Hier gaat het met name om volkssoevereiniteit, godsdienstvrijheid en ontwikkeling van het begrip mensenrechten

De plaquette herdenkt Gerard Noodt, hoogleraar Rechtsgeleerdheid en tevens rector magnificus, die leefde van 1647 tot 1725. Hij was bekender in het buitenland dan hier in Leiden. Dat kwam voornamelijk door zijn redevoeringen die in het Frans gepubliceerd werden.

In 1699 betoogde hij dat een regering haar macht aan het volk ontleent: het beginsel van de volkssoevereiniteit. Zeven jaar later sprak hij over vrijheid van godsdienst en tolerantie, en fundeerde deze op het natuur- en volkerenrecht. Allemaal nieuwe en vergaande ideeën die de juridische grondslagen voor latere opvattingen over democratie en mensenrechten vormden.

Loopaanwijzing 9

U houdt de Pieterskerk aan uw rechterhand. Let ook op de herinneringsplaquettes gewijd aan de Pilgrim Fathers op de kerk en de steen die aan John Robinson refereert in de muur van het Jean Pesijnhofje achter u. Het hofje is zeker een kort bezoek waard.

Kloksteeg

Hier gaat het met name om de rechten van vluchtelingen en geloofsvrijheid

Deze kerk, die al lang niet meer als kerk wordt gebruikt, was in 1999 bomvol: Nelson Mandela kreeg een eredoctoraat van de Leidse universiteit vanwege zijn verdiensten voor de vrijheid. Mandela had in Zuid-Afrika gestreden tegen het Apartheidssysteem dat gebaseerd was op rassendiscriminatie. Zijn motto: iedereen is gelijk ongeacht huidskleur, afkomst of geloof.

In de kerk ligt John Robinson begraven, de geestelijk leider van de Pilgrims. De Pilgrims waren vanwege hun geloof gevlucht uit Engeland en vonden in 1609 een plek in het tolerante Leiden. Een groot deel van hen trok in 1620 verder naar de Verenigde Staten. Zij woonden op de plek waar later het Jean Pesijnhofje gevestigd zou worden.

Dit Jean Pesijnhofje ligt aan de Kloksteeg 21. Het is gesticht in 1683 door Marie de Lannoy, de weduwe van Jean Pesijn, en was bedoeld voor bejaarde leden van de Waalse Hervormde Kerk. Vluchtelingen waren indertijd meer dan welkom in de Sleutelstad en brachten deze tot bloei. Dat waren er toen heel wat meer dan nu: bij elkaar ongeveer 100.000, terwijl Leiden in 1574 maar 12.000 inwoners telde.

Bij Kloksteeg nummer 3 vindt u 5 struikelstenen. Deze stenen zijn een monument voor de slachtoffers van het nationaalsocialisme.

Loopaanwijzing 10

U loopt verder door de Kloksteeg, u gaat de brug over naar het Rapenburg en schuin voor u staat het Academiegebouw.

Rapenburg 73

Hier gaat het met name om de vrijheid van meningsuiting, rechtsgelijkheid en het verzet tegen antisemitisme

In 1575 werd in Leiden de eerste universiteit van Nederland opgericht, die zes jaar later in dit Academiegebouw, een vroegere kloosterkapel, trok. Er was meteen al plaats voor uiteenlopende opvattingen. De universiteit noemde zich Presidium Libertatis: Bolwerk van de Vrijheid. De tolerantie leidde mede tot een enorme bloei van de universiteit. Helaas heeft de universiteit zich niet altijd als dat bolwerk weten te onderscheiden. Ook al was zij maar heel marginaal betrokken bij de slavernij, een bron van protest was zij evenmin.

Die bloei en de vrijheid van meningsuiting stimuleerden de boekdrukkunst. In Leiden verschenen wetenschappelijke en filosofische boeken die elders verboden waren, zoals die van Descartes, die een tijd op Rapenburg 21 woonde, en Galileo Galilei. Het werk van de laatste werd uitgegeven door universiteitsuitgever Abraham Elsevier, die zelf op Rapenburg 36 woonde.

In de tweede wereldoorlog beval de Duitse bezetter het ontslag van alle joodse medewerkers van de universiteit. De hoogleraren Cleveringa, Barge en Van Holk hielden daar in november 1940 protestredevoeringen tegen. Het monumentje bij de toegang tot het Academiegebouw herinnert daaraan. De universiteit houdt jaarlijks nog een Cleveringa-lezing gewijd aan recht en vrijheid.

Er waren meer hoogleraren die zich verzetten tegen de aantasting van mensenrechten en vrijheid. De bekendste daarvan is Ben Telders, die op Rapenburg 45 woonde. De redevoeringen waren bovendien het startpunt van studentenstakingen en studentenverzet.

Loopaanwijzing 11

U gaat weer terug over de brug en gaat rechts af en u ziet u op nummer 70 de voormalige Universiteitsbibliotheek, die nu de naam Oude UB draagt.

Rapenburg 70

Hier gaat het met name om het recht op informatie en recht op een eigen mening

Eeuwenlang zat in dit gebouw de bibliotheek van de universiteit. Die bibliotheek kreeg in 1595 onderdak in de kapel van het vroegere Begijnhof. Die kapel is trouwens nog steeds te herkennen op het binnenterrein achter dit gebouw. Van meet af aan werd een brede collectie boeken verzameld. Geleerden en studenten konden hier kennis nemen van geschriften uit verschillende culturen en met de meest uiteenlopende opvattingen. Kennis gedijt wanneer onderzoek vrij is van taboes en beperkingen.

In 1596 kwam hier ook het anatomisch theater. In de winter vond er anatomische les plaats, ’s zomers fungeerde het als een soort museum, ook voor burgers. Zo werd kennis gedeeld met iedereen.

De oude kapel werd nog lang als kerk gebruikt. Tot ongeveer 1800 kerkte hier de Engelse Hervormde gemeente. Net als de Waalse en Duitstalige nieuwkomers konden zij eeuwenlang de Hervormde eredienst in hun eigen taal volgen. Uiteindelijk vormden deze nieuwkomers de Leidse samenleving én het typische Leidse dialect. Niet alleen de wetenschappelijke kennis kwam van verre, de gewone Leidenaren kwamen net zo goed overal vandaan.

De oude bibliotheek is nu in gebruik als bestuursgebouw van de universiteit. In de voortuin ziet u het kunstwerk staan dat speciaal voor deze wandelroute is gemaakt. De kunstenaar is Emma van Noort. In dit kunstwerk wordt de lucht weerspiegeld. Kijken naar de lucht geeft de mens een gevoel van vrijheid.

Loopaanwijzing 12

U loopt verder over het Rapenburg en gaat de eerste brug rechtsaf over, richting Doezastraat. Aan de rechterkant staat het voormalige gebouw van het Leidsch Dagblad en uitgeverij Sijthoff. Het is nu een cultureel centrum.

Doezastraat 1

Hier gaat het met name om het recht op persvrijheid en vrijheid van (vak)organisatie

In 1851 vestigde Albertus Willem Sijthoff hier zijn drukkerij en uitgeverij. Vanaf 1860 werd het Leidsch Dagblad uitgegeven. In de loop van de tijd boden kranten steeds meer ruimte voor discussie. Ze tonen hoe belangrijk persvrijheid is voor de vrijheid van meningsuiting. De eerste paar jaar werd de krant nog maar beperkt verspreid. Kranten waren duur door belasting in de vorm van het dagbladzegel. Ondanks verzet van koning Willem III werd dat zegel in 1869 afgeschaft en kwam de krant binnen het bereik van veel mensen.

Sijthoff mocht belangrijk zijn voor de persvrijheid, voor zijn eigen arbeiders accepteerde hij niet dat zij hun mening gaven. Toen Sijthoff-arbeiders in 1869 om opslag vroegen, werden ze ontslagen. Vakbonden waren tot 1872 niet toegestaan. Ook daarna bleven ondernemers als Sijthoff vakorganisaties bestrijden. Het duurde nog lang voordat de vrijheid van (vak)organisatie werkelijkheid werd.

Loopaanwijzing 13

U loopt schuin tegenover Sijthof het Van der Werfpark in, richting het water.

Van der Werfpark

Hier gaat het met name om de strijd tussen kerk en staat en het zelfbeschikkingsrecht van de stad

Burgemeester Pieter Adriaansz van der Werff was één van de leiders van Leiden tijdens het beleg van de stad in 1573-1574, samen met Janus Doesa en Jan van Hout. Zij boden weerstand aan de Spaanse koning, die het nieuwe Hervormde geloof met alle middelen wilde onderdrukken. Maar ging het nu om het geloof of om de vrijheid van de stad?

Voor de Hervormde predikanten ging het om het ware geloof. Daarom waren ze boos toen de stadsbestuurders noodgeld lieten maken met het opschrift: Haec libertatis ergo, wat betekent, dit ter wille van de vrijheid. Daar had moeten staan Haec religionis ergo, wat wil zeggen: dit ter wille van de godsdienst. Toen de predikant dat preekte in de Pieterskerk, wilde Jan van Hout hem met zijn pistool van de kansel schieten. Van der Werff hield hem tegen, al was ook hij voor religieuze verdraagzaamheid en vond hij, net als Van Hout en Doesa, dat het stadsbestuur niet onderhorig moest zijn aan het kerkbestuur. Het ging hen om het zelfbeschikkingsrecht – de vrijheid – van de stad, ook op het gebied van geloof.

Loopaanwijzing 14

U loopt verder door het Van der Werfpark en slaat rechtsaf de Garenmarkt op langs de grote panden aan uw rechterkant.

Garenmarkt 9

Hier gaat het met name over het fundament van de Grondwet

Op Garenmarkt 9 staat het voormalige woonhuis van Johan Rudolph Thorbecke (1798-1872), de man die in 1848 een nieuwe Grondwet voor Nederland schreef. Waarschijnlijk legde hij de basis voor deze grondwet op dezelfde plek waar hij als hoogleraar college gaf: in het tuinhuisje achter dit pand.

Thorbeckes grondwet vormde het fundament van onze tegenwoordige parlementaire democratie. Thorbecke was ook Leids gemeenteraadslid, waarbij hij de strijd aanbond met de Hervormde Kerk over de zeggenschap over de armenzorg.

De democratie was overigens nog beperkt: slechts een kleine groep mocht stemmen of kon verkozen worden. Het kiesrecht werd later uitgebreid, algemeen voor mannen in 1917 en in 1919 ook voor vrouwen.

Loopaanwijzing 15

Loop iets terug via Garenmarktparkje, schuin oversteken naar de Synagoge.

Levendaal 14

Hier gaat het met name om godsdienstvrijheid, het recht op leven, vrijheid en veiligheid en de strijd tegen racisme en antisemitisme

Geen bevolkingsgroep heeft zo geleden onder schending van elementaire mensenrechten als de joodse. Dat was niet alleen het geval tijdens de Tweede Wereldoorlog. De Nederlands traditie was niet zo joods-christelijk: het antisemitisme was tot ver in de 20e eeuw heel sterk.

De eerste joden kwamen in de 18e eeuw naar Leiden. Ze kwamen uit Oost-Europa en moesten vluchten vanwege de brute vervolgingen. In Leiden werden ze verwelkomd door het stadsbestuur, maar niet iedereen was het daarmee eens. De meeste gilden weerden hen als lid en hun begraafplaats werd vernield. Daarom verhuisde de begraafplaats naar Katwijk. Wel konden ze hier op deze plek in Leiden in 1762 een sjoel, een gebedshuis, uit 1723 verbouwen tot synagoge. In 1796 kregen joden net als katholieken en doopsgezinden gelijke burgerrechten.

De vervolging door de nazi’s heeft de meeste leden van de toch al niet zo grote Leidse joodse gemeenschap het leven gekost. In de synagoge worden de zogenoemde parochets, voorhangsels van de Thorarollen, bewaard. De parochets zijn afkomstig van een aantal joodse gemeenten, die tijdens de bezetting helemaal zijn vernietigd.

Loopaanwijzing 16

Links voorlangs de synagoge, brug oversteken en weer linksaf tot de hoek van de Langebrug naar het gebouw van ’t Nut.

Steenschuur 21

Hier gaat het met name om het recht op onderwijs, cultuur en inkomen

In het grote pand op de hoek van Steenschuur en Langebrug wonen nu studenten. Het werd gebouwd in 1850 door de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen, kort gezegd: ’t Nut.

De Leidse afdeling van ’t Nut was opgericht in 1786. Deze vereniging had als doel armoede te bestrijden door het verheffen van de arbeidersklasse. Cruciaal was de verbetering van het onderwijs. Leidenaren speelden een hoofdrol bij de totstandkoming van de eerste Nederlandse onderwijswet in 1806. Tot 1857 verzorgde ’t Nut de meeste schoolboeken van het land, die gedrukt werden in Leiden en ze zette ook verschillende scholen en een bibliotheek op. Daarbij kwamen nog initiatieven om de financiële situatie van on- en minvermogenden te verbeteren. ’t Nut organiseerde ook culturele activiteiten. Zang en muziek waren uitgelezen middelen om het volk te verheffen.

Veel Leidenaren zullen het gebouw nog kennen als het voormalige gebouw van de Sociale Dienst, die hier in 1953 zijn intrek nam. De Sociale Dienst verzorgde inkomensondersteuning. In 1965 werd een gegarandeerd minimuminkomen een recht via de Bijstandswet.

Loopaanwijzing 17

U loopt verder door langs de Steenschuur en staat voor het Kamerlingh Onnesgebouw.

Steenschuur 25

Hier gaat het met name om de kernfuncties van de rechtstaat, de mensenrechten in het algemeen en racisme en antisemitisme

Dit gebouw herbergt de Faculteit der Rechtsgeleerdheid. Recht en staatsrecht zijn belangrijke waarborgen voor burger- en mensenrechten. De positie van de burger tegenover de overheid, rechtsstaat en democratie worden hier aan de orde gesteld. Binnen de Faculteit zijn verschillende hoogleraren werkzaam, die zich bezighouden met uiteenlopende aspecten van mensenrechten, zoals mensenrechten en diversiteit; Europees recht en mensenrechten; en kinderrechten.

Het gebouw was oorspronkelijk een laboratorium, gerealiseerd in 1859. Begin 20e eeuw was het een internationaal befaamd centrum van fundamenteel natuurwetenschappelijk onderzoek. Albert Einstein was hier vanaf 1920 gastdocent. De van oorsprong Duitse geleerde van joodse afkomst met pacifistische en socialistische sympathieën, kreeg in 1933 in zijn moederland te maken met een haatcampagne tegen zijn “joodse natuurkunde”. Hij zag zich gedwongen naar de Verenigde Staten te vertrekken.

U ziet hier het kunstwerk van Izaak Zwartjes. In dit werk is de boot nog herkenbaar en doet daardoor denken aan bootvluchtelingen. Het kunstwerk refereert aan het recht op asiel, recht op onderdak en recht op vrijheid.

Loopaanwijzing 18

U loopt door, eerste straat rechtsaf de Nieuwsteeg in. Daarna weer eerste straat rechts, de Zonneveldstraat in naar het voormalige politiebureau.

Zonneveldstraat 10

Hier gaat met name om bescherming, vervolging en herdenking

Wat heeft een politiebureau met mensenrechten te maken? De politie handhaaft wetten en de openbare orde en zorgt voor de veiligheid van de burgers. Ook die zaken horen bij de mensenrechten. Dit moet zorgvuldig gebeuren: willekeur bij het oppakken en opsluiten van mensen mag niet. Hoewel discussie over discriminatie, dus willekeur, bij of door de politie van alle tijden is.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog stond de politie onder gezag van de bezetter. Sommige politiefunctionarissen werkten plichtmatig of zelfs van harte mee met het oppakken van joodse medeburgers. Andere staken juist hun nek uit en waarschuwden de potentiële slachtoffers. Dat gebeurde allebei bij de grote razzia van 17 maart 1943, waarbij alle niet-ondergedoken joden werden opgepakt.

De stenen koffers bij de ingang verwijzen daarnaar. Zij zijn deel van het monument Bagage, dat de vermoorde joodse stadgenoten herdenkt. Dergelijke koffers staan op vijf betekenisvolle plaatsen: het politiebureau, het voormalige joodse weeshuis aan de Roodenburgerstraat en diverse onderduikplekken, zoals in de Herensteeg. De Nederlands/Israëlische kunstenaar Ram Katzir maakte het monument, dat in 2010 werd onthuld.

Loopaanwijzing 19

U loopt de Zonneveldstraat verder uit, linksaf via de Langebrug en rechtsaf door de Wolsteeg naar de Breestraat. Even links en u staat voor het Stadhuis, nu aan de voorkant bij de historische gevel.

Terug bij het Stadhuis, de voorkant aan de Breestraat

Hier gaat het met name om godsdienstvrijheid, rechtsgelijkheid en informatie​

De prachtige Renaissancegevel uit 1595 vertelt heel veel verhalen. Zo zien we direct links naast het bordes een trapje dat naar nergens leidt. Het is de roepstoel, waar vroeger besluiten van het stadsbestuur werden voorgelezen. Dan wist iedereen aan welke regels men zich moest houden.

Interessant zijn de versieringen op de rand van het dak. Er zijn bollen met een kegel en daarop een verguld half maantje. Het is inderdaad een islamitisch, of beter: een Turks symbool. De leuze van de watergeuzen die op 3 oktober 1574 de stad ontzet hebben, was namelijk: liever Turks dan paaps. In het Osmaans-Turkse Rijk kon men naar believen moslim, jood of christen zijn, zolang men maar belasting betaalde. Voor 16e-eeuwse humanisten was Turkije een voorbeeld van tolerantie, ook al hadden niet-moslims zeker geen gelijke rechten.

In de 17e eeuw verdween de tolerantie en ontstond een strijd tussen ruimdenkende en fanatieke calvinisten. In 1617 greep prins Maurits in ten gunste van de strenge calvinisten. Het gematigd calvinistische Leidse stadsbestuur werd afgezet en vervangen. Vele gematigden werden onthoofd of gevangengezet. De daaropvolgende veertig jaar was men heel wat minder tolerant tegen andersdenkenden.

Dat veranderde weer. Leiden was eind 18e eeuw een bolwerk van de hervormingsgezinde Patriotten. In 1795 werd voor het stadhuis een meiboom neergezet. Men vierde de Bataafse Revolutie, met haar burgerrechten en democratie. Pas in de 20e eeuw kregen meer mensen kiesrecht dan toen.

U bent weer terug bij het begin van de wandeling.

Vanuit de projectgroep Amnesty hopen wij dat u tevreden bent. Eventuele reacties graag naar: amnestyleiden@gmail.com

Achtergrond informatie

De wandeling is tot stand gekomen met steun van het Lucas van Leydenfonds, de gemeente Leiden, het Centrummanagement, Amnesty International Leiden, kunstenaarsvereniging Ars Aemula, Ekklesia Leiden, stadshistoricus Cor Smit voor onderzoek en teksten, app ontwerper Ap Zwinkels, stemmen Sanne van Gammeren en Aat Boot, en Claudia Brown voor de flyer.

Heilige Geest Weeshuis: https://nl.wikipedia.org/wiki/Heilige_Geest-_of_Arme_Wees-_en_Kinderhuis
Volkshuis en Emilie Knappert: http://resources.huygens.knaw.nl/bwn1880-2000/lemmata/bwn4/knapper
Hartebrugkerk: https://nl.wikipedia.org/wiki/Hartebrugkerk
De Bakkerij: diaconaal centrum De Bakkerij: https://www.debakkerijleiden.nl/introductie
Gravensteen: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gravensteen_(Leiden)
Kappeyne van de Coppello: https://nl.wikipedia.org/wiki/Annelien_Kappeyne_van_de_Coppello
Ars Aemula: https://nl.wikipedia.org/wiki/Ars_Aemula_Naturae
Gerard Noodt: https://nl.wikipedia.org/wiki/Gerard_Noodt
Pieterskerk: https://nl.wikipedia.org/wiki/Pieterskerk_(Leiden)
Pilgrim Fathers: https://nl.wikipedia.org/wiki/Pilgrim_Fathers
Pesijnhofje: Leidse hofjes: https://www.hollebeek.nl/leiden/ldnhof.html
Leidse universiteit: https://nl.wikipedia.org/wiki/Universiteit_Leiden
Descartes: https://nl.wikipedia.org/wiki/Rapenburg_(gracht)
Cleveringa: https://nl.wikipedia.org/wiki/Rudolph_Pabus_Cleveringa_(1894-1980)
Van Holk: https://www.cleveringabijeenkomst.nl/over-professor-van-holk/
Telders: https://nl.wikipedia.org/wiki/Ben_Telders
Sijthoff: https://www.schuurman1942.nl/2019/04/22/geschiedenis-van-drukker-uitgever-sijthoff-in-erfgoedcafe-leiden/
Thorbecke: https://nl.wikipedia.org/wiki/Johan_Rudolph_Thorbecke
Synagoge: https://nl.wikipedia.org/wiki/Synagoge_(Leiden)
Kamerlingh Onnesgebouw: https://nl.wikipedia.org/wiki/Kamerlingh_Onnes_Gebouw

Gert Oostindie en Karwan Fatah-Black, 2017: Sporen van de slavernij in Leiden https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/handle/1887/57676

Universele Verklaring van de Rechten van de Mens: https://www.amnesty.nl/encyclopedie/universele-verklaring-van-de-rechten-van-de-mens-uvrm-volledige-tekst

Struikelstenen Leiden https://stolpesteine