Eindhoven: Lichtstad in de oorlog Preview

Welkom in Eindhoven!

Leuk dat je deze \"rightwalk\" door Eindhoven gaat maken. Deze wandeling voert je langs diverse plaatsen in Eindhoven, rondom de thema's mensenrechten, jodenvervolging en de ingrijpende gebeurtenissen gedurende de Tweede Wereldoorlog in Eindhoven.

Tip!

Download de route alvast thuis of ergens waar je een wifi-verbinding tot je beschikking hebt. Neem een koptelefoon mee, dan kun je de audiofragmenten beter horen.

Dit is het startpunt van de route. Loop verder richting het plein voor de Bijenkorf.

Coördinaten van de tegel: 51° 26′ 28.6″ N, 5° 28′ 36.68″ E

Op 18 september werd Eindhoven door de 101e Luchtlandingsdivisie veroverd. Het Britse landleger maakte in de middag met deze divisie contact. Bij deze tegel ontmoetten de Amerikaanse parachutisten de Engelsen. Er werd direct doorgestoten naar Son, waar begonnen werd met het bouwen van een Baileybrug. Ondertussen hadden de parachutisten van het 501e Parachute Infantry (Geronimo) Regiment, die geland waren tussen Eerde en Veghel, deze plaatsen versterkt met het oog op een op handen zijnde Duitse tegenaanval. Die begon op 18 september, toen Duitse troepen vanuit Schijndel de aanval op Veghel openden.

De Amerikaanse 101e Luchtlandingsdivisie had boven het door de geallieerden veroverde België een rustige vlucht gehad. Toen ze bij de grens waren zagen ze lange colonnes van het Britse 30e Legerkorps klaarstaan. Al snel over de grens werden de vliegtuigen van de 101e Luchtlandingsdivisie stevig onder vuur genomen. De langzaam en laagvliegende vliegtuigen waren, zeker op klaarlichte dag, een eenvoudig doelwit voor het Duitse afweergeschut. Van de 424 Dakota's werden er 16 neergeschoten en raakten er iets meer dan honderd beschadigd. Van de 70 zweefvliegtuigen (van het type Waco CG-4 en het type Horsa) bereikten er 53 hun bestemming. Ondanks de verliezen beschouwde Maxwell Taylor, bevelhebber van de 101e Luchtlandingsdivisie, de landing als een groot succes. Vrijwel alle troepen waren op de juiste plaats geland. Het 501e regiment dat bij Veghel was geland had die plaats en de bruggen over de Aa en de Zuid-Willemsvaart binnen twee uur ingenomen. Het 502e regiment nam al vrij snel Sint Oedenrode in en veroverde de brug over de Dommel. Eén compagnie van het 502e regiment werd direct naar de brug over het Wilhelminakanaal bij Best gestuurd. Deze brug stond niet op de route, maar diende als reservebrug voor het geval de brug nabij Son niet onbeschadigd in handen van de geallieerden viel. Het 506e regiment rukte direct van de Sonse Heide op naar de brug over het Wilhelminakanaal bij Son. Die brug was het hoofddoel van het regiment. Vlak voordat ze het dorp bereikten kwam het regiment onder hevig vuur van de Duitsers te liggen. Het 88mm kanon werd al vrij snel uitgeschakeld en de troepen namen het dorp in. Toen ze oprukten naar de brug werd deze voor hun ogen door de Duitsers opgeblazen. Geniesoldaten hadden de brug binnen anderhalf uur deels hersteld, maar het was niet voldoende om voertuigen over te verplaatsten. Ze konden echter wel een klein bruggenhoofd aan de andere kant van de brug vestigen, waardoor het bouwen van een nieuwe brug minder gevaarlijk was. De reservebrug bij Best was eveneens opgeblazen en dus moesten de genietroepen zo snel mogelijk een nieuwe, voor tanks berijdbare, brug bouwen.

Fragment Band of Brothers in Eindhoven.

Wandel verder naar de Markt, via de Demer.

Markt

We staan nu voor het standbeeld van Frits Philips.\nToen gedurende de Tweede Wereldoorlog de top van het concern (zijn zwager Frans Otten en vader Anton Philips) naar Engeland uitweek en later naar de VS, bleef Frits Philips in Nederland. Van 30 mei 1943 tot 20 september 1943 was hij opgesloten in het concentratiekamp Vught. Hij slaagde erin een deel van zijn joodse personeel te behoeden voor deportatie en werd hiervoor op 11 januari 1996 onderscheiden door Yad Vashem.

Het gloeilampenconcern Philips was gevestigd in Eindhoven en erg belangrijk voor de werkgelegenheid in de regio. Bij het uitbreken van de oorlog was de top van Philips naar Engeland uitgeweken. Omdat Frits Philips (1905-2005) in 1940 als reserveofficier in militaire dienst was opgeroepen bleef hij gedwongen in Nederland. De jonge onervaren Frits Philips kreeg nu de leiding over de onderneming.

Het lukte hem de eerste jaren van de oorlog zijn personeel te vrijwaren van Arbeitseinsatz. Tot op 6 december 1942 Philipsfabrieken in Eindhoven werden verwoest door een geallieerd bombardement. Duizenden werknemers raakten zonder werk. De Duitsers dreigden een groot deel van hen op te roepen voor inzet in Duitsland.

Iets later kreeg Frits Philips van de Duitsers het dringende verzoek in Kamp Vught een industriële werkplaats in te richten. Het verzoek leverde hem een groot dilemma op. Instemmen zou Arbeitseinsatz van eigen personeel kunnen voorkomen. Instemmen zou óók betekenen dat Philips gevangenen tewerkstelde.

Toch ging hij uiteindelijk akkoord toen de SS-Kampcommandant Chmielevski (1903-1991) bereid bleek te willen voldoen aan een aantal voorwaarden in het belang van de gevangenen. Eind februari 1943 werd de werkplaats ingericht.

Het leven in Kamp Vught was voor de gevangenen van het Philips-Kommando iets draaglijker dan voor de overige gevangenen. Dankzij de gestelde voorwaarden hield het bedrijf lange tijd zelf de leiding in de werkplaats en bepaalde zelf waaruit de werkzaamheden zouden bestaan.

Elke dag om vier uur kregen deze gevangenen op hun werkplek een warme maaltijd van Philips. Vaak leidde dat tot een strijd om de laatste lik ‘Philiprak’. Net als de andere gevangenen in het kamp mocht ook het Philips-Kommando pakketjes van het thuisfront ontvangen. Dat leverde, samen met de Philiprak, voldoende eten op.\nDe gevangenen konden droog en warm werken, zonder inmenging van bewakers. Velen namen daarom op de koop toe dat sommige producten voor de nazi’s bestemd waren, radiobuizen en knijpkatten bijvoorbeeld. Andere producten, zoals scheerapparaten, waren voor de lokale markt bestemd. Naast de feitelijke productie waren er ondersteunende afdelingen, zoals een schrijfkamer en een tekenkamer. Zelfs tuinders werkten bij ‘de Philips’. Zij deden ‘nuttig’ werk zonder iets te produceren.

Af en toe deden de gevangenen een dutje of saboteerden hun werk. Voormalig gevangene mevrouw Van den Burger- Steensma gniffelt in een interview: “Een knijpkat in elkaar zetten was ontzettend leuk. Maar het was ook wel leuk om zo’n ding af en toe een heel klein deukje mee te geven, zodat het op den duur niet meer zo goed liep. Het was kruimelwerk, maar het gaf je -zoals ze dat nu zouden zeggen- een kick.” De leiding tolereerde deze houding oogluikend.

De relatieve veiligheid die de Philips-werkplaats de gevangenen bood duurde tot het voorjaar van 1944. Eind mei werden 250 mannen van het Philips-Kommando, waaronder vrijwel alle leidinggevenden, naar Dachau gevoerd. Een week later moesten alle 500 Joodse werkers, voornamelijk vrouwen, op transport naar Auschwitz.

Op het beruchte perron van Birkenau werd de groep herkend: “Das ist die Philips-Gruppe.” Een van de meegereisde SS’ers droeg papieren bij zich waarop stond dat de gevangenen ‘Facharbeiter’ waren. Vrijwel alle Philips-joden werden vervolgens gespaard voor de gaskamers, verlieten Auschwitz en werden tewerk gesteld in de oorlogsindustrie, vooral voor radiobuizen. Driekwart van de Joodse gevangenen in het Philips-Kommando wist hierdoor de oorlog te overleven.

Wandel richting de Catharinakerk en dan naar de Kerkstraat.

Coördinaten: 51°26'13.4"N 5°28'43.0"E

Kerkstraat (voor restaurant Cooks)

Je staat hier bij de gedenkstenen voor de enige synagoge die Eindhoven ooit heeft gehad. Rond de gedenkplaat zijn zwarte strepen geplaatst, deze laten zien waar de synagoge ooit stond.\nDe synagoge werd in 1866 gebouwd door het bureau van Pierre Cuypers. Eind jaren vijftig is het gesloopt, omdat het in 1959 plaats moest maken voor een wegverbreding. Die is er nooit gekomen.

De gedenkplaat is een initiatief van de Vereniging Struikelstenen Eindhoven. De vereniging heeft er ook voor gezorgd dat er herinneringsstenen in de stad liggen die de Joodse slachtoffers van de Holocaust uit Eindhoven herdenken.

Wandel nu richting het Catharinaplein, sla de Smalle Haven in en loop door tot ’t College.

Monument Slachtoffers Concentratiekampen.

In het Karel Vermeerenplantsoen vind je het Monument Slachtoffers Concentratiekampen. Het monument is ter nagedachtenis aan de 1,1 miljoen mensen, Joden en niet-Joden, die in de concentratiekampen, maar niet in een gaskamer zijn omgekomen. Voor hen was er nog geen monument.

Van de 1,6 miljoen mensen die naar de concentratiekampen gingen, keerden er slechts 500.000 terug. Één van hen was de initiatiefnemer van dit monument de heer J. van Putten. Hij zat van oktober 1943 tot april 1945 in kamp Buchenwald. Om aan tewerkstelling in Duitsland te ontkomen dook hij samen met twee vrienden onder in de Noordoostpolder. Toen ze probeerden hun geluk elders te zoeken liep dit verkeerd af en werden ze vlak voor Parijs aangehouden door de Grüne Polizei.

Van Putten kwam in kamp Buchenwald terecht en werd daar met het leed geconfronteerd: ‘Overal stuitte je op doden. In de laatste weken verbleven er vijftigduizend mensen, terwijl het kamp op zeventienduizend berekend was. Ik was ernstig ziek, had TBC en zat in de dodenbarak. Toch was het geen opeenstapeling van ellende. Ik heb ook goede herinneringen. Er werd gelachen en geleefd’.
De bevrijding van het kamp door de Amerikanen onder leiding van generaal George Patton was echter een milde ervaring. ‘Geen feestelijk gevoel, maar een stil, blij besef: nu is het over!’

Het Karel Vermeerenplantsoen ligt in de buurt die op 19 september 1944 zwaar is gebombardeerd, de dag nadat Eindhoven was bevrijd. Amnesty-lid Bernard van Bakel heeft hier als jongen gewoond en heeft het bombardement zelf meegemaakt. Hij vertelt hierover in het volgende audiofragment.

Op 18 september 1944 werd Eindhoven bevrijd. Hier zie je de Engelse troepen die vanuit het zuiden (België) op het - parallel gelegen - Stratumseind als onze bevrijders worden binnengehaald.

Op 19 september werd een groot deel van de binnenstad van Eindhoven door de Duitsers gebombardeerd. Het doel was om de Engelse bevoorradingskonvooien die rondom de Markt stonden, uit te schakelen.

Je hebt hier nu de keuze om naar locatie 6, Settela Steinbach, bij het DAF museum te gaan. Dit is de lange route. Loop hiervoor 't College uit, richting de Vestdijk, steek deze over en vervolg je weg langs de Dommel tot aan de Kanaaldijk. Sla de Kanaaldijk in, steek over bij de ophaalbrug en je bevind je voor het DAF museum.

Wandel voor de korte route richting het Stadhuisplein, vanuit 't College rechtsaf voor locatie 7, het Bevrijdingsmonument.

Je staat nu voor het DAF Museum.

Twee kilometer hier vandaan, richting het oosten, lag het woonwagenkamp waar Settela is opgepakt.

Settela was een dochter van Heinrich (Moeselman) en Emilia (Toetela) Steinbach. Zij had vier broers en vijf zusters, in leeftijd variërend van 2 tot 20 jaar. Zij behoorden allen tot de Sinti-familie. Nadat er door de nazi’s een verbod uitgevaardigd was om in een woonwagen rond te trekken, leefde de familie Steinbach in een woonwagenkamp bij de Oude Doornakkersweg in Eindhoven.

Op 14 mei 1944 werd een telegram verstuurd aan alle politiekorpsen in Nederland met de opdracht:\n"Met het doel ener centrale aanhouding van alle in Nederland verblijvende personen, die het kenmerk der zigeuners bezitten, moeten, met instemming van den Befehlshaber der Ordnungspolizei, op dinsdag 16 mei 1944 te 7.00 uur alle zigeunerfamilies, alle kinderen inbegrepen, door personeel van de Nederlandse politie onverwijld naar het kamp Westerbork worden overgebracht en wel uiterlijk 20.00 uur."

Op dinsdag 16 mei 1944, werd Settela met haar familie door Nederlandse politieagenten meegenomen en afgevoerd naar het doorvoerkamp Westerbork.

Na aankomst werd zij 'gedesinfecteerd', haar dikke lange zwarte haar werd afgeschoren en zij werd ondergebracht in barak 69. Van lakens en kussenslopen maakte haar moeder een hoofddoekje voor zichzelf en haar dochters.

Drie dagen later, op 19 mei 1944, stond langs het perron een trein gereed om 208 joden en 245 zigeuners af te voeren naar Polen. In wagon nummer 16 werden Toetela Steinbach en haar negen kinderen, waaronder de negen jarige Settela, geplaatst.\nVoordat de wagons vergrendeld werden, wierp Settela nog een laatste blik naar buiten. Op dat moment vereeuwigde de filmer R. W. Breslauer haar.

Vermoedelijk in de nacht van 31 juli op 1 augustus 1944 zijn Toetela en haar vijf jongste kinderen vergast. De andere kinderen zijn op verschillende tijdstippen om het leven gebracht. Vader Moeselman overleed kort na de oorlog.

Je staat nu op het Stadhuisplein voor de beeldengroep van drie mannenfiguren, die de burger, de soldaat en de verzetsman die hun leven hebben gegeven voor de vrijheid, symboliseren. Het beeld is geplaatst op een rond voetstuk, ontworpen door Jan A. van der Laan.

Achter het Stadskantoor bevindt zich de volgende locatie; kruising Zwembadweg - Paradijslaan.

4 bomen voor Wit-Rusland

Laat in de avond van 16 september 1999 verdwenen zakenman Anatoly Krasovsky en oppositieleider Viktor Gonchar, nadat zij het badhuis in Minsk verlaten hadden. Ook ex-minister van Binnenlandse Zaken Yuri Zakharenko en tv-journalist Dmitry Zavadsky zijn verdwenen op respectievelijk 7 mei 1999 en 7 juli 2000.

De regering van Wit-Rusland werkt het onderzoek naar deze verdwijningen tegen.

Omdat Eindhoven een stedenband heeft met Minsk, de hoofdstad van Wit-Rusland zijn er op 16 september 2008 vier Hongaarse eiken geplant in Eindhoven, om hen te herdenken Elk jaar op 16 september worden de verdwijningen op deze locatie weer herdacht.

Het gedicht “4 bomen” van Leo Mesman, opgedragen aan de vier mannen, is te lezen op het monumentje bij de bomen, samen met hun namen en de datum van verdwijning.

Het gedicht:

4 bomen voor Wit-Rusland

4 mannen die opstonden tegen die ene die het volk de vrijheid benam en verdwenen

4 bomen hier geplant als levend teken opdat wij geen dag vergeten te bewenen

4 mannen die opstonden tegen die ene die het volk de vrijheid benam en verdwenen

Vervolg de Paradijslaan richting het bruggetje. Sla voorbij de Dommelstraat rechtsaf de Jacob Catslaan. Loop langs het Anne Frankplantsoen af tot aan de Jan Smitzlaan en steek hier over. Voor de brug linksaf het park in.

Je staat nu in het Lex en Edo Hornemannplantsoen.

Hier staat een monument dat is vernoemd naar de twee Eindhovense jongens Alexander en Eduard Hornemann (6 en 8 jaar oud) die door de bezetter opgepakt en afgevoerd waren en na vele omzwervingen de dood vonden in Hamburg (1945).

Loop terug richting het aangelegen Anne Frankplantsoen, via de Jan Smitzlaan. Steek hiervoor de Elzentbrug over en ga rechtsaf het verharde pad op.

Anne Frankplantsoen

Dit monument is ontworpen door Theo van Brunschot in 1990, in opdracht van de Gemeente Eindhoven ter nagedachtenis aan de 304 joodse mannen, vrouwen en kinderen uit Eindhoven die zijn vervolgd in de jaren 1940 - 1945. Het monument heeft een bronzen plaquette met de afbeelding van Anne Frank. Volgens joods gebruik kan men in het kommetje van kleine zuil een steen achterlaten.

Loop naar de Catharinastraat.

Rob van Gijzel bij Catharinastraat 4

Vervolg de route richting het nabij gelegen Wilhelminaplein. De volgende locatie ligt aan de andere kant van het plein.

Het Wilhelminaplein.

Midden op dit plein staat het monument "Gekooide vrijheid" van Amnesty International. Dit beeld is in 1987 gemaakt door Hans van Eerd.

De Amnesty groep in Eindhoven bestaat al meer dan 25 jaar en geeft plaatselijk invulling aan het werk van Amnesty International. De groep bestaat uit ongeveer 20 actieve leden, zowel jonge leden als wat oudere leden.

Je hebt hier nu de keuze om naar locatie 13, Veemgebouw Strijp S te gaan. Dit is de lange route. Sla hiervoor linksaf de Willemstraat in. Vervolg via de Vonderweg. Loop voor het PSV stadion langs, op weg naar Strijp S. Hier aangekomen is het het achterste gebouw op de Torenallee.

Wandel voor de korte route richting de Mathildelaan tegenover de parkeergarage, voor locatie 14, het Oyster monument.

De makers van deze wandel-app: Dick en Martine.

Adres: Torenallee 80.

In 1944 was Eindhoven de belangrijkste stad van Nederland. Toen op 19 september 1944 op het kantoor van notaris P.J. Steensma aan de Stratumsedijk een akte werd opgesteld als officieel bewijs dat even daarvoor ‘ den Chef van den Staf Militair Gezag’ verordeningen op het stadhuis had aangeplakt, was dat de allereerste soevereine bestuursdaad van wettig Nederlands gezag ná de Duitse bezetting.

Het militair gezag werd hier gevestigd en zo kon het gebeuren dat Eindhoven acht maanden lang de hoofdstad van het land was – voor zover bevrijd.

In de lijn van de gebouwen Apparatenfabriek, Anton & Gerard is het Veemgebouw het vierde complex in de rij langs de Torenallee op Strijp-S. Dit gebouw is het dichtstbijzijnste gebouw bij het Strijps Bultje (de brug van de rondweg Eindhoven over de Zwaanstraat) en de laatste in de rij die wordt gerenoveerd. Hierin komt Vershal het Veem.

Mathildelaan 2

Bij de voormalige Philips Lichttoren in het centrum van Eindhoven is op 6 december 2011, exact 69 jaar nadat 92 Engelse bommenwerpers onder commando van de Britse Royal Air Force hun bommen hebben gelost, het Oyster-monument onthuld. Bij dit grootste bombardement tijdens de Tweede Wereldoorlog dat Eindhoven heeft getroffen lieten 135 Eindhovense burgers, 7 Duitse en 16 Engelse militairen het leven.

Het doel van dit Engelse bombardement was om de Eindhovense Philipsfabrieken te vernietigen. Want daar werden onder meer radiobuizen- en lampen geproduceerd die voor de Duitse oorlogsindustrie van grote betekenis waren. Niet alleen de Philipsfabrieken werden zwaar beschadigd, ook een deel van de Eindhovense binnenstad en Woensel werden totaal verwoest..