Leeuwarden: mensenrechten in en na WOII Preview

Tip!

• Download de route alvast thuis of ergens waar je een wifi-verbinding tot je beschikking hebt.
• Neem een koptelefoon mee, dan kun je de audiofragmenten beter horen.

De route is circa 2,5 kilometer lang en kan in ongeveer 1 uur gelopen worden. Samen met het bekijken van het beeldmateriaal, de audio- en videofragmenten ben je ongeveer 1 uur onderweg.

De RightsWalk Leeuwarden is een initiatief van Amnesty International in Leeuwarden. Voor de wandeling hebben we gebruik mogen maken van informatie en beeld- en geluidsmateriaal van het Historisch Centrum Leeuwarden, Tresoar en het Verzetsmusuem.

De RightsWalk begint op het Zaailand, zoals dit plein in de volksmond heet. De officiële naam is Wilhelminaplein. Op 12 september 1945 werden hier de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog herdacht. Op de trappen van het Gerechtshof werd een tijdelijk monument opgesteld: een wit kruis en twee Friese vlaggen die halfstok hingen.

Het Paleis van Justitie is in 1851 gebouwd als onderkomen voor het provinciaal gerechtshof. Tegenwoordig ia aan de rechtbank aan de zuidzijde van het plein gevestigd. Op 16 november 1951 was het plein het decor van de ‘Slag op het Zaailand’ of ‘Kneppelfreed’. Voor veel Friezen is dit nog steeds een belangrijke dag in de strijd om de erkenning van het Fries als taal.

Aanleiding was een rechtszaak tegen twee voormannen van de Friese Beweging die tijdens de zitting een uitspraak wilden forceren over het mogen uitspreken van de eed in het Fries. Het toegestroomde publiek en de politie raakten slaags.

Mussert was de leider van de NSB, de Nationaal-Socialistische Beweging. Op 25 februari 1943 hield hij een rede in een ‘meer dan volle harmoniezaal’, aldus een verslag uit het archief van het ANP. Mussert sprak voornamelijk over ‘den harde strijd aan het oostfront welke daar tegen tegen het bolsjewisme wordt gevoerd tot behoud van Europa’.

In juli 1943 was in de Harmonie de reizende tentoonstelling ‘Herlevend Nederland’ te zien. Die had tot dan toe al 60.000 bezoekers getrokken, aldus de Friese Courant. De NSB gaf bij de tentoonstelling een toelichting uit. De tentoonstelling moest de ‘leugens’ van de gevestigde partijen over de NSB weerleggen.

Foto uit: ‘Laarzen op de Lange Pijp. Leeuwarden in de Tweede Wereldoorlog’ van Ype Schaaf.

Aan de andere kant van de rotonde zie je de Vrouwenpoortsbrug. Deze foto van Alphons Katan en zijn vader Alexander is gemaakt op het punt waar je nu staat. Alphons heeft de oorlog overleefd, zijn vader en moeder niet. Zijn moeder Julia kwam in Auschwitz terecht. Vader Alexander is via kamp Amersfoort naar Mauthausen in Oostenrijk gestuurd, waar hij is onderworpen aan medische experimenten. Alfphons schreef het boek ‘Slagboom tussen dood en leven’ (2012). Hierin beschrijft hij hoe zijn vader werd weggevoerd door de Duitsers. Luister naar zijn verhaal (collectie Historisch Centrum Leeuwarden).

Links naast de ingang van het gemeentehuis zie je het Burmaniahuis. In WO II deed het dienst als hoofdkantoor van de Duitse Sicherheitsdienst. Aan het eind van de oorlog werden hier ook arrestanten verhoord en gemarteld. Het verzet slaagde erin afluisterapparatuur in de verhoorkamer te plaatsen. Verderop in deze route kom je langs de locatie waar het verzet de verhoren afluisterde.

Wanneer het gemeentehuis open is, kun je binnen een muur bekijken met herinneringen aan wat er in dit gebouw tijdens de Tweede Wereldoorlog is gebeurd.

Aan de overkant van de gracht zie je bioscoop Cinema. Deze bioscoop was er ook al in 1940. Tijdens de oorlog begon elke film met een Duits journaal. Dit werd voorafgegaan door een waarschuwing (collectie Historisch Centrum Leeuwarden).

Bij de ingang van de Leeuwarder parken stonden tijdens WO II bordjes met de tekst ‘Voor Joden verboden’. Op zaterdag 11 april 1942 werd een aantal van deze bordjes door onbekenden verwijderd. Tien vooraanstaande Joden werden als straf opgepakt en naar het concentratiekamp bij Amersfoort gebracht. Achteraf bleek een schooljongetje de bordjes te hebben weggenomen. Zijn vader ging naar het politiebureau om het uit te leggen. Ondanks de toezegging dat de gevangenen zouden worden vrijgelaten, gebeurde dit niet. Geen van de Joden overleefde de oorlog.

Op dit filmpje (zonder geluid, collectie Fries Film Archief) zie je hoe leden het joodse gezin De Jongh van de Spanjaardslaan hun huis verlaten om naar het station te gaan. Een dag later wordt het huis leeggehaald. Dit gebeurde veel. Maar dit is voor zover bekend het enige bewegende beeld in Nederland dat hiervan getuigt.

In WO II zijn drie Elfstedentochten verreden op de schaats. Jacob Valk reed de tocht van 1942. Hij deed mee onder de naam Jaap Brouwer, want als jood was hij van deelname uitgesloten. Jacob schaatste de tocht uit. Vijf maanden later overleed hij in Mauthausen. Hij was toen 33 jaar.

Aan de Noordkant zie je het water rond de Prinsentuin. Daar was vroeger de finish van de Elfstedentocht.

In deze buurt woonde de joodse gemeenschap. Het monument dat je ziet, is hier in 1987 geplaatst. Het bevat de namen van de straten waar de joodse slachtoffers van WO II woonden. Het beeld is een ‘mezoezah’; een stuk perkament met de joodse geloofsbelijdenis in een koker die bevestigd is aan de deurposten van joodse huizen.

Bij het monument hoort een vijftien meter lange muur die het monument verbindt met de voormalige Joodse school. Op de tegels staan de absentielijsten van deze school. Je ziet dat het aantal kinderen op school steeds minder werd, tot er uiteindelijk niemand meer over was.

Wanneer je de Breedstraat inkijkt, zie je het uithangbord van Zalen Schaaf. In de oorlogsjaren trad Jacques van Tol hier op met zijn zondagmiddagcabaret. Van Tol was in 1939 lid geworden van de NSB. Ook was hij lid van de Kultuurkamer, die dicteerde welke kunst aan de nationaalsocialistische eisen voldeed.

Goede artiesten wilden niet met hem samenwerken, maar het cabaret was wel populair, ook onder mensen die niet aan de ‘foute’ kant stonden. Het Theaterinstituut Nederland stelde in 2005 een cd-box samen met ‘fout’ en ‘goed’ cabaret uit de oorlogsjaren, waarop ook Jacques van Tol, alias Paulus de Ruiter, is te horen.

In de Nieuwe Oosterstraat nr 9 was de afluisterpost van het verzet. Hier volgden verzetsmensen de verhoren die in het Burmaniahuis werden afgenomen. Zo wisten ze welke namen waren genoemd wanneer gevangenen doorsloegen onder de martelingen en konden ze deze mensen tijdig waarschuwen.

Van links naar rechts op de foto staan Lo van der Werf, Lykle van Dijk, Eelke Koopmans, Fokke Sierksma en Teake Kuipers. De afluisterpost was gevestigd in het pand van een boekhandel in de Nieuwe Oosterstraat 9 in Leeuwarden.

De Blokhuispoort is bekend door de film ‘De Overval’. Hierin komt ook de gevangenisarts H. Bearda Bakker voor. Vanaf het begin van de oorlog eiste hij van de SD (de Duitse inlichtingendienst) dat hij gevangenen zonder Duitsers erbij mocht bezoeken en onderzoeken. Zo kon Bearda Bakker het verzet inlichten als een arrestant zo erg was gemarteld dat hij vreesde dat die zou gaan praten. Daarnaast gebruikte hij zijn functie om ‘ziekten’ te constateren, zodat arrestanten op de ziekenzaal konden bijkomen van martelingen. Hij instrueerde ze wat ze moesten doen om bepaalde ziekten voor te wenden.

Het Old Burger Weeshuis, dat op de plek stond waar nu een onderdeel van het Gerechtshof is gevestigd, was het hoofdkwartier van de Sicherheitsdienst en de Sicherheitspolizei. ‘Het Weeshuis’ werd een gevreesde naam.

In Het Weeshuis werd het verzet met harde hand bestreden. Arrestanten werden hier onder meer blootgesteld aan de waterbak. Deze is nu te zien in het Verzetsmuseum, dat je even verderop aan je linkerhand vindt in het Fries Museum. Het is zeer de moeite van het bezoeken waard.