Haarlem Mensenrechtenwandeling Preview

Welkom in Haarlem, Spaarnestad, stad van de muggen. Haarlem wordt in de 10de eeuw voor het eerst genoemd in literaire bronnen. In 1245 kreeg Haarlem haar eerste stadsrechten. Een stad met een behoorlijke geschiedenis, gevuld met kleurrijke personages. Die soms niet alleen aan de stad en haar geschiedenis hebben bijgedragen, maar ook nationaal en internationaal hun sporen hebben nagelaten.

Haarlemse helden

De bekendste helden uit de geschiedenis van Haarlem zijn misschien wel Laurens Janszoon Coster (Lautje) en Hannie Schaft. Lautje met zijn boekdrukkunst en Hannie, het meisje met de rode haren, die als vrouw in het verzet haar mannetje stond. Zij hebben hun stempel, in het geval van Lautje letterlijk, gedrukt op de Haarlemse geschiedenis. Niet onbelangrijk detail: hun daden en acties zijn nauw verbonden met de rechten van de mens. Naast deze helden, waren er ook de ‘gekken’.

Haarlemse gekken

Nou ja, ‘gekken’, zo werden zij betiteld door het ‘normale’ Haarlemse plebs. Zij werden de personae non gratae van het middeleeuwse Haarlem. Barbara Claes was er zo een. Babs was klein door een schildklierafwijking en had een beperkt verstand, mede hierdoor werd zij uitgemaakt voor heks. Zij is beter bekend onder haar minder charmante bijnaam: Malle Babbe.

Evenals Babs waren haar mede-gekken helemaal niet zo gek. Ze waren ziek en hooguit een beetje vreemd. Toch werden zij massaal in dolhuizen gestopt, niet om verzorgd te worden, nee zo kon men hen goed in de gaten houden. Veilig (voor de rest) achter slot en grendel.

Bovenstaande voorbeelden zijn slechts een kleine selectie uit de historie van Haarlem.

Test je kennis!

Na iedere locatie wordt er een vraag gesteld. De vraag kan te maken hebben mensenrechten en/of de Haarlemse geschiedenis. Hoeveel vragen heb jij goed? :-)

Verken Haarlem, loop, lees, leer en vooral geniet!

Tip: download de inhoud van de wandeling ergens waar Wi-Fi is. Dit scheelt dataverkeer uit je eigen bundel.

Peter Benensom (1921 -2005), oprichter Amnesty International

Amnesty International gedenkt de man die licht bracht in de duisternis van gevangenissen, in de verschrikkingen van de martelkamers en de tragedie van dodenkampen in de hele wereld. Een man die geloofde in de macht van gewone mensen om een buitengewone verandering teweeg te brengen en die, door de oprichting van Amnesty International ieder van ons de kans gaf om een verschil te maken.

Ooit opgezet als leprozerie in de veertiende eeuw, werd Het Dolhuys in 1559 omgebouwd tot een huis voor de Haarlemse 'dollen'.

De bewoners hadden niks te zeggen over hun eigen leven. Het stadsbestuur en de arts besloten wel wat het beste was voor de patiënten. Pas na 1800 werd een begin gemaakt met de rechten van de patiënt.

In 1841 werd de eerste krankzinnigenwet aangenomen. Deze wet regelt voorwaarden voor opname in en ontslag uit inrichtingen. Maar ook wordt er gerept over de leefomstandigheden zoals maximum aantal patiënten en minimum aantal dokters en dergelijke.

Sinds 2005 is Het Dolhuys geopend als museum. De cellen waar de ‘dollen’ zaten zijn nog intact en geopend voor bezoek.

© foto: Wikimedia

Ben je een keer op station Haarlem? Loop dan eens via de westkant naar binnen en sta even stil bij spoor 1, onderaan de trap. Hier hangt sinds 2004 een plaquette ter nagedachtenis aan de slachtoffers van een razzia, de zgn Sinterklaasrazzia. Op Sinterklaasavond in 1944 werden 1300 mannen in Haarlem e.o. opgepakt door de Duitse bezetters en op de trein gezet naar Rees, Bienen en Praest. Algemeen wordt gedacht dat de Duitsers deze avond uitkozen omdat zij aannamen dat veel mannen thuis bij hun gezin zouden zijn in verband met de Sinterklaasviering. Een van deze 1300 mannen was de vader van Haarlemse journalist Dick Verkijk.

Dick Verkijk heeft zich als journalist erg verdiept in de Tweede Wereldoorlog en hier ook veel over geschreven. Ter nagedachtenis aan de 1300 mannen en natuurlijk zijn eigen vader, die overigens wel terugkeerde uit Rees, heeft Verkijk op 11 oktober 2004 een monument onthuld op station Haarlem naast de trap bij spoor 1, het spoor waar deze mannen op transport werden gezet. Saillant detail: de onthulling van de gedenkplaat was stiekem, de NS wilde geen medewerking verlenen omdat zij niet met de razzia geassocieerd willen worden. Op zich niet gek, ware het niet dat eind 1944 alle stations in handen waren van de Duitsers en de NS dus geen blaam treft.

Tekst op de plaquette:

'Van hier werden op 6 december 1944 ongeveer 1300 mannen die waren opgepakt bij de Sinterklaasrazzia in Haarlem e.o. naar Rees, Bienen en Praest gedeporteerd. Minstens 81 van hen overleden daar door uitputting, ziekte en mishandeling. Onthuld op 11 oktober 2004'.

Hannie Schaft, het meisje met het rode haar, was een verzetsstrijdster pur sang. Zij studeerde rechten in Amsterdam. Toen in 1943 de loyaliteitsverklaring werd ingevoerd, weigerde Hannie die te ondertekenen. In de loyaliteitsverklaring stond, kortweg, dat studenten zich niet zouden verzetten tegen het Duitse Rijk. Door haar weigering, mocht Hannie geen colleges meer volgen. Dit was eigenlijk haar eerste vorm van verzet tegen de Duitse bezetters. Later zou Hannie zich aansluiten bij de Raad van Verzet. Samen met Freddie en Truus Oversteegen pleegde ze verschillende aanslagen op Duitsers, collaborateurs en landverraders. Zij werden goede vriendinnen.

Het is ook Truus geweest die het beeld ‘Vrouw in Verzet’ heeft gemaakt, het beeld waar je nu naar kijkt in het Kenaupark. ‘Vrouw in Verzet’ belichaamt een vrouw die de vrijheid bevecht door twee muren uiteen te drukken. Het beeld is op 3 mei 1982 onthuld door prinses Juliana.

Ten tijde van de lancering van deze wandeling, zomer 2013, leeft Truus nog steeds en Freddie ook. Beide kregen kort voor de lancering een straat naar zich vernoemd in de Haarlemse Slachthuisbuurt.\nBeide straten lopen parallel aan de Hannie Schaftstraat.

Haarlem, 21 maart 1945 vroeg in de avond.

Een jonge Haarlemse vrouw is op haar fiets onderweg naar IJmuiden. Er is die avond controle op straat. Ook de jonge vrouw met haar fiets wordt staande gehouden. Zij moet haar fietstassen openen. De fietstassen liggen vol met Waarheid- en Vrij Nederland-kranten. Door de controleurs wordt deze krant als verzetskrant gezien. Ze pakken de jonge onruststoker op, geen idee hebbende wie het eigenlijk is. De vrouw wordt voor verhoor naar de Ripperda Kazerne op de Kleverlaan gebracht. Haar identiteit is onbekend. Pas als zij in het Haarlemse Huis van Bewaring zit, wordt zij herkend en raakt alles in een stroomversnelling.

Op dinsdag 17 april 1945, slechts 3 weken voor de overgave van nazi-Duitsland en ondanks het akkoord tussen de bezetters en de Binnenlandse Strijdkrachten om geen vrouwen om te brengen, wordt Jannetje Johanna Schaft (Hannie), geëxecuteerd in de Bloemendaalse duinen. Het eerste schot was een schampschot en zij spreekt haar laatste woorden: ‘Ik schiet beter’.

Jannetje Johanna (Hannie) Schaft (Haarlem, 16 september 1920 – Bloemendaal, 17 april 1945)

© foto: Verzetsmuseum Amsterdam

Het Kenaupark is in 1865 ontworpen door architect Jan David Zocher en is vernoemd naar Kenau Simonsdochter Hasselaer.

Vroeger resideerden rijke Haarlemse families in de herenhuizen die rondom het park staan. Vandaag de dag doen deze statige gebouwen vooral dienst als kantoorpanden.

De Haarlemse editie van Bevrijdingspop is inmiddels uitgegroeid tot een landelijk festival. En werd vroeger onder andere in het Kenaupark georganiseerd (tegenwoordig is het in de Hout).

© foto: Wikimedia

Kenau Simonsdochter Hasselaer (1526-1588/1589) werkte in de scheepsbouw en houthandel. Zij is vooral bekend geworden door haar vermoedelijk felle verzet tijdens de Tachtigjarige Oorlog.

Kenau zou zelf hebben meegevochten. Zij zou aan het hoofd hebben gestaan van 300 vrouwen die kokend water, brandend stro en gesmolten pek over de stadsmuren heen goten om de vijand op afstand te houden. Wat hier van waar is, is niet te achterhalen. Maar mede door deze verhalen is Kenau uitgegroeid tot een Haarlemse heldin en legende.

Maar Kenau scheen ook een moeilijk karakter te hebben en klaagde iedereen aan. Zoals ook de stad Haarlem, die nooit betaald zou hebben voor het hout dat zij had geleverd.

Door haar houding en acties werd haar naam uiteindelijk een scheldwoord voor manwijven.

© foto: Noord-Hollands Archief

Pension Spaarnezicht is een sociale woonplek voor jongeren van 16 - 23 jaar. Het is laagdrempelig en bedoeld voor jongeren met diverse zware problemen, jongeren die dakloos zijn of jongeren uit de GGZ of jeugdzorg. Maar ook jonge vluchtelingen zijn hier welkom.

Er wordt praktische hulp geboden zoals onderdak, schuldhulpverlening, hulp bij het zoeken naar werk of opleiding.

Jongeren worden hier gestimuleerd hun leven (weer) op de rails te zetten en te werken aan hun toekomst.

Met het Kinderwetje van Van Houten uit 1874 probeerde Samuel van Houten kinderen al enigzins te beschermen. In dit specifieke geval tegen kinderarbeid. Helaas was hier in de praktijk weinig controle op.

Ruim een eeuw later in 1989 zijn de rechten van kinderen officieel vastgelegd in het Verdrag inzake de rechten van het kind. Dit verdrag is gebaseerd op de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en gaat verder dan alleen kinderarbeid. De rol van de ouders staat er in benoemd, het recht op onderwijs, bescherming tegen seksueel misbruik en nog veel meer. Het verdrag telt in totaal 40 artikelen rondom kinderrechten.

De meeste landen hebben dit verdrag getekend en geratificeerd. Alleen de Verenigde Staten en Somalië niet. Somalië omdat het geen georganiseerde staatsstructuur meer heeft, de V.S. omdat het verdrag de doodstraf van minderjarigen verbiedt.

© foto: Wikimedia

In de Barteljorisstraat tussen nummer 24 en 26 staat dit beeld van Barbara Claes.

Het bronzen beeld is in 1978 gemaakt door de Haarlemse beeldend kunstenaar Kees Verkade. Het is gebaseerd op het bekende schilderij 'Malle Babbe' van Frans Hals.

Barbara Claes, beter bekend als Malle Babbe, was een muzikale inspiratiebron voor onder andere zanger Rob de Nijs en de Haarlemse tekstdichter Lennart Nijgh.

Malle Babbe, afgeschilderd als hoer en uitgemaakt voor heks. In werkelijkheid had zij een beperkt verstand en een schildklierafwijking waardoor zij niet groter werd dan een meter.

Niet alleen voor hedendaagse muzikanten was Barbara een interessant onderwerp. Niemand minder dan Frans Hals heeft haar geschilderd in 1633. Dit schilderij (zie afbeelding hierboven), plaatst Barbara in een kroegtafereel met een uil op haar schouders. De uil staat voor het oud-Nederlandse gezegde 'Zoo beschonken als een uil'. Door de gelaatsuitdrukking van Barbara staat het doek ook bekend onder de naam 'De heks van Haarlem'.

Barbara werd in januari 1646 opgesloten in het werkhuis in de Tuchthuisstraat. Zonder proces. Daar bleef zij tot haar dood in 1663.

Het Corrie ten Boomhuis is gevestigd aan de Barteljorisstraat 19. Een huis met een interessante geschiedenis. De woning was ten tijde van de Tweede Wereldoorlog een schuilplaats voor degenen die op de vlucht waren voor de Nazi's.

Tegenwoordig is het een museum. Een deel van de woning is nog zo ingericht dat je je waant in de jaren veertig van de 20ste eeuw. Je kunt het museum bezoeken in de vorm van een rondleiding.

Foto: Ten Boom Museum

© Pmsocialmedia

Corrie was ongehuwd en bleef daarom samen met haar zus bij hun ouders wonen in de woning boven de horlogewinkel.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog zaten Joodse en andere onderduikers in het huis. In de woning werd een geheime kamer gebouwd waarin de onderduikers in geval van nood konden vluchten. Deze geheime kamer was in Corries slaapkamer ingebouwd, die helemaal boven in het pand zat. De kamer werd gebouwd achter een valse muur en was alleen te betreden door een plastic schuifpaneel te openen, dat zich onderaan een boekenplank bevond. Op handen en knieën moest je naar binnen kruipen. De kamer was zo'n 76 cm diep. Toen de Gestapo het huis binnenviel in 1944 zaten er 6 mensen in de geheime kamer. Deze mensen werden 2 dagen later bevrijd door een 'goede' agent.

De familie Ten Boom werd direct bij de inval opgepakt. Vader Ten Boom overleed een maand na de inval in een gevangenis en Corries zus in een concentratiekamp.

Corrie werd vlak na het overlijden van haar zus, in december 1944, vrijgelaten wegens een administratieve fout. Zij is de wereld gaan rondreizen en kwam uiteindelijk terecht in Californië, in de VS. In 1983 is zij op haar 91ste verjaardag overleden.

In 1967 kreeg Corrie de Yad Vashem-onderscheiding voor 'Rechtvaardige onder de Volkeren' van de staat Israël. Haar vader en zus kregen deze onderscheiding postuum in 2008.

Foto: De schuilplaats in de kast van Corrie ten Boom

© Pmsocialmedia

De Hoofdwacht staat op de hoek van de Grote Markt en de Smedesstraat. Het gebouw heeft zijn naam te danken aan de schutterij, voorloper van de huidige politie, die in de 18de eeuw het pand als hoofdkwartier had bestempeld.

Sinds 1919 is De Hoofdwacht de thuisbasis voor de Historische Vereniging Haerlem. Toen Haarlem 750 jaar bestond in 1995 is het pand gerestaureerd. De Hoofdwacht is een rijksmonument.

Foto: Hoofdwacht Haarlem © Guus Bosman

De Hoofdwacht is door de eeuwen heen voor verschillende doeleinden gebruikt. In de 13de eeuw werd het gebouw eerst gebruikt door de Graven van Holland wanneer zij in Kennemerland waren. Daarna was het pand het eerste stadhuis van Haarlem, tussen 1250 – 1350.

Vervolgens werd het een woonhuis, waarvan de benedenverdieping werd gebruikt voor allerhande bedrijvigheid zoals drukkerijen, winkels en bierkelders. De gemeente kocht het pand in 1755.

Foto: De Hoofdwacht op een tekening van Pieter Jansz. Saenredam uit 1629. Weergegeven is de gevelrij vanaf de Hoofdwacht links tot aan de Jansstraat.

Een van de beroemdste bewoners van de Hoofdwacht was Dirck Volkertsz. Coornhert. In Haarlem e.o. ook bekend vanwege het Coornhert Lyceum, een vo-school die naar hem is vernoemd.

Dirck Volkertsz. Coornhert was een multi-talent; kunstenaar, drukker, uitgever, filosoof, geleerde, theoloog en musicus. Door zijn activiteiten heeft hij veel bijgedragen aan verrijking en verbetering van de Nederlandse taal. Omdat de geschriften op de gebieden van moraal, theologie, strafstelsel en staatsinrichting tot dan toe altijd in het Latijn geschreven waren. Dirck schreef zijn teksten over deze onderwerpen in het Nederlands.

Daarnaast had hij ook voor die tijd progressieve opvattingen over rechtspraak en gevangenisstraf. Hij had goed contact met Willem van Oranje en sprak met hem over zaken als religieuze verdraagzaamheid en godsdienstvrijheid.

Een belangrijk thema dat ook in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is benoemd.

Foto: Dirck Volckertsz. Coornhert, door Cornelis Cornelisz van Haarlem

Laurens Janszoon Coster leefde in Haarlem van circa 1370 tot 1440. Dit standbeeld van hem is gemaakt door Louis Royer een beeldhouwer van Vlaamse afkomst. Het is op 16 juli 1856 onthuld. Het beeld heeft door de jaren heen op verschillende plekken op de Grote Markt gestaan tot het zijn huidige standplaats vond in 1966. Laurens Janszoon Coster wordt door Haarlemmers Lautje genoemd en zij gebruiken dit beeld op de Grote Markt vaak als meetingpoint.

In Haarlem zijn door de stad heen meerdere gedenktekens rondom Laurens te vinden. Bijvoorbeeld het Coster-raam en een plaquette in de Grote of Sint-Bavokerk, een plaquette en buste boven café Studio aan de muur en het monument in de Haarlemmerhout.

Foto: Standbeeld Laurens Janszoon Coster © Marcel Mulder

Laurens wordt uitsluitend in Nederland en met name in Haarlem gezien als een van de uitvinders van de boekdrukkunst. De rest van de wereld (met name in wetenschappelijke kringen) schrijft deze uitvinding toe aan de Duitser Johannes Gutenberg.

Met de uitvinding van de boekdrukkunst, hoe groot of klein de rol van Lautje hier dan ook in was, is wel een belangrijke bron toegevoegd om de rechten van burgers bekend te maken en te verspreiden. De grafische industrie heeft gefloreerd tot de jaren 80 van de 20ste eeuw. Daarna won de digitale industrie steeds meer terrein.

De ‘Opregte Haarlemsche Courant’, tegenwoordig beter bekend als het Haarlems Dagblad, is het oudste nieuwsblad dat nog steeds verschijnt in Nederland. Deze courant werd voor het eerst gedrukt in 1656 door de Haarlemmer Abraham Casteleyn. Dit werd overgenomen door de bekende familie Enschedé in 1737.

Foto: voorpagina van de Opregte Haarlemsche Courant uit 1814. Deze krant is het oudste nieuwsblad dat nu nog verschijnt, en een van de oudste uit de geschiedenis. Het eerste nummer zag het licht in 1656, en onder verschillende titels en na een uiteindelijke fusie ontwikkelde het periodiek zich van week- tot dagblad. Het is thans opgenomen in Haarlems Dagblad.

De Grote of Sint-Bavokerk staat op de Grote Markt in Haarlem. De kerk is gebouwd tussen 1370 en 1520, in gotische stijl. De oorsprong van de verwarrende naam ligt in de opstand van de protestanten tegen de katholieken in 1578. Er ligt een aantal bekende (import-) Haarlemmers in de kerk begraven, zoals Willem Bilderdijk en Frans Hals

De kerk staat in de top 100 der Nederlandse UNESCO-monumenten.

Op 29 mei 1578 vond de ‘Haarlemse Noon’ plaats; een verlate beeldenstorm. De beeldenstorm raasde vanaf 1566 al over Holland, maar had Haarlem tot 1578 overgeslagen. Na de Noon werd het katholieke geloof verboden, het interieur van de kerk vernield en namen de protestanten hun intrek.

De katholieken gingen ondergronds en konden bij elkaar komen in de gedoogde schuilkerken. De Grote of Sint-Bavokerk is tot op de dag van vandaag protestants gebleven.

Tussen 1895 en 1928 is er een nieuwe katholieke Sint-Bavo gebouwd: de kathedrale basiliek aan de Leidse Vaart.

Foto: 'De Groote Kerk, te Haarlem, overweldigd, door de Soldaaten, in 't jaar 1578' door Simon Fokke\n© Noord-Hollands Archief

Als je vandaag de dag op het Klokhuisplein staat zie je verschillende horecagelegenheden in de aansluitende statige panden. Waar je nu Stempels, van Beinum en de Toneelschuur ziet gehuisvest, zag je voorheen dat hier het familiebedrijf Joh. Enschedé huisde. Dit bedrijf heeft jarenlang (1737 – 1940) de Oprechte Haarlemsche Courant gedrukt. En hielp zo dus mee een de verspreiding van nieuws en opinie. Daarnaast heeft de Koninklijke Joh. Enschedé ook bankbiljetten afgedrukt en postzegels.

In de jaren ’80 van de vorige eeuw verhuisde de Koninklijke Joh. Enschedé naar het industrieterrein Waarderpolder.

Achter het pand op het Klokhuisplein is tegenwoordig de rechtbank gevestigd. Tussen Stempels en van Beinum is een doorgang. Daar kun je een blik werpen op het pand. Dit stuk heet het Simon de Vrieshof en is vernoemd naar Rabbijn Simon de Vries. Zonder rechtbank geen rechtspraak. Onbelemmerde toegang tot het recht voor iedereen is een belangrijk mensenrecht.

De Vries was van Joodse afkomst en dit werd hem in de Tweede Wereldoorlog fataal. Op basis van zijn geschriften en wat er over hem is geschreven was hij een inspirerende en intelligente man die zelfs tijdens zijn gevangenschap in het Duitse concentratiekamp Westerbork zijn medegevangenen bleef steunen. De Vries was naast rabbijn in Haarlem ook actief als geestelijk verzorger voor Joods psychiatrische patiënten. Ook was hij leraar Hebreeuws op diverse scholen en publicist. Hij schreef veel over het jodendom, ook in de Oprechte Haarlemse Courant.

In 1940 ging hij met emeritaat (pensioen voor o.a. een geestelijke), in 1943 werd hij samen met zijn echtgenote opgepakt. Zijn leven en dat van zijn vrouw eindigde in 1944 in concentratiekamp Bergen-Belsen.

Zijn nalatenschap niet. Zijn geest leeft nog steeds voort in zijn vele werken en de joodse gemeenschap.