Apeldoorn: Herinneringen aan mensenrechten Preview

"Herinneringen aan mensenrechten in groen en koninklijk Apeldoorn" neemt je mee langs bijzondere monumenten en plaatsen. Je ziet en hoort het verhaal van een dorp dat een stad werd. In de fraaie parken vind je herinneringen aan wat er gebeurde in de Tweede Wereldoorlog: geweld, terreur, verzet en bevrijding. Steeds zie je op deze wandeling een verband met de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM). Zoals Eleanor Roosevelt, drijvende kracht achter de UVRM zei in 1958: ''Universele mensenrechten beginnen op plaatsen die de wereld zijn van individuele mensen, de buurt, de school, de fabriek, boerderij of kantoor. Als deze rechten daar geen betekenis hebben, hebben ze weinig betekenis ergens anders.''

Je kunt je eigen route bepalen en kiezen welke locaties je bezoekt. Je kunt ook de hele route lopen. Het NS station is dan begin- en eindpunt.

Tip! Download de route alvast thuis of ergens waar je een wifi-verbinding tot je beschikking hebt.

De wandeling Herinneringen aan mensenrechten in groen en koninklijk Apeldoorn is een initiatief van de werkgroep Apeldoorn van Amnesty International
De afbeeldingen, teksten en archeologische diensten die worden gebruikt zijn eigendom van de gemeente Apeldoorn, Coda Archief, Thea van den Heuvel- Fotografie/DAPh en Het Geheugen van Apeldoorn.
RTV Apeldoorn heeft de filmopnames verzorgd, mevrouw Henny Stoel heeft de teksten ingesproken.

De Kus.

Soms kussen ze elkaar, maar soms ook niet. Dan tekenen zich abstracte lijnen af tegen de hemel. Deze monumentale nieuwe Naald, De Kus, is een huwelijksgeschenk van de Apeldoornse bevolking aan kroonprins Willem Alexander en prinses Máxima. De sculptuur, ontworpen door Jeroen Henneman, is 17 meter hoog en is een moderne variant op de klassieke obelisk. Het is een ontmoetingspunt geworden: mooier kan niet: bij de kus!

Als startlocatie voor deze Apeldoornse mensenrechtenwandeling refereert dit kunstwerk aan artikel 16 van de UVRM: mannen en vrouwen van huwbare leeftijd hebben het recht om te huwen.

Kijk even naar de wand onder het station. Daar zie je 'Reizend Zand', een fascinerend kunstwerk van Giny Vos: glas en gele ledlampjes. Vanaf een afstand zie je hoe het zand zich verplaatst, net zoals het stuifzand bij Kootwijk. Is kunst dan ook een mensenrecht? Artikel 27 van de UVRM zegt: ieder heeft het recht deel te hebben aan cultuur en wetenschap en te genieten van kunst.
Foto: © Thea van den Heuvel-Fotografie/DAPh. www.th-fotografie.nl

De Kus.

Een speelse verwijzing naar artikel 16 van de UVRM: Zonder enige beperking op grond van ras, nationaliteit of godsdienst hebben mannen en vrouwen van huwbare leeftijd het recht om te trouwen.

In Omnizorg zijn verschillende functies ondergebracht voor opvang, behandeling, zorg, wonen en werk. Er kunnen mensen terecht met een verslaving of psychiatrische problematiek die dak- of thuisloos zijn geraakt en/of een combinatie aan problemen hebben. Hier kunnen mensen re-integreren in de maatschappij of (weer) wennen aan werk. Vanwege de verschillende functies en de bijzondere architectuur heeft Omnizorg landelijke aandacht in de media gehad.

Je ziet de kleurige luiken van Omnizorg. Daarachter is opvang en slaapplaats voor mensen die níet een succesvolle carrière hadden. Ze werden dakloos, raakten in problemen, sommigen werden verslaafd. Zorg voor hen is ook een taak van de samenleving. Artikel 25 van de UVRM: een ieder heeft het recht op een levensstandaard die hoog genoeg is voor gezondheid en welzijn voor zichzelf en het gezin.

Stationsstraat.

Nadat er door ruimtegebrek geen plaats meer was voor Justitie in het raadhuis, is in 1881 dit Kantongerecht geopend. Het gebouw heeft tot 2005 als zodanig dienst gedaan. Het is in Hollandse stijl gebouwd en ontworpen door J.C. Metzelaar. Artikel 10 van de UVRM: een ieder heeft recht op een eerlijk proces.

Het oude Kantongerecht is nu een heerlijke plek voor lunch en high tea. Met toegewijde, vriendelijke bediening door mensen met een beperking.

Marktplein.

Veel mensen uit Apeldoorn komen wekelijks op het Marktplein, maar hebben dit beeldje nooit zien staan: De Dwangarbeider. Het bronzen ontwerp van Tirza Verrips is ter nagedachtenis aan de razzia’s, die de Duitsers hebben uitgevoerd in het najaar van 1944 en het afvoeren van honderden mannen uit Apeldoorn naar het dwangarbeiderskamp Rees. Hier moesten ze onder barre omstandigheden kilometerslange tankgrachten graven. Velen hebben het niet overleefd. Ieder jaar is er op 2 december een herdenkingsbijeenkomst.

Een klein beeldje waar een groot en triest verhaal achter schuil gaat. Af en toe staan er verhalen in de plaatselijke krant van mensen die geronseld zijn als dwangarbeider. Ze vertellen over de ellende die ze ondergingen. En over lotgenoten die het niet overleefd hebben. Artikel 4 van de UVRM: niemand zal in slavernij gehouden worden, slavernij en slavenhandel in ieder vorm zijn verboden.

Elk jaar op 10 december, weer of geen weer, werkdag of zondag, start op dit plein de Amnesty-fakkeltocht. Volwassenen en kinderen lopen, als het donker is, naar het Oranjepark. Samen vormen ze een stoet van lichtjes op de Dag van de Mensenrechten.

Bijna twee eeuwen geleden was het Raadhuisplein de ontmoetingsplaats in Apeldoorn; het werd gebruikt voor markten en evenementen. Maar ook vonden er openbare executies plaats. De laatste executie op het Raadhuisplein was op 25 juni 1855: Hendrik Beekman, dronkaard en onverlaat, was ter dood veroordeeld voor het in brand steken van een huis waarin zich 17 mensen bevonden. Hij werd hier opgehangen terwijl de doodstraf toen al ter discussie stond. In 1870 werd de doodstraf in Nederland uit het strafrecht verwijderd, maar het duurde tot 1983 voordat ook het militaire recht de doodstraf verwierp.

Foto: www.hetgeheugenvanapeldoorn.nl

Kijk, al die mensen op de terrasjes. 's Winters zijn er verwarmde terrassen en schaatsen kinderen op een klein kunstijsbaantje. Wat een heerlijke plek, midden in de stad. Zouden ze weten dat hier zo'n anderhalve eeuw geleden nog iemand veroordeeld werd tot de dood en hier werd opgehangen? Artikel 3 van de UVRM: een ieder heeft recht op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn persoon.

Synagoge en het Holocaust-monument.

Paslaan.

Voor de Joodse Synagoge staat het Holocaust-monument: een granieten thorarol met daarop 592 glazen stuiters van verschillende kleur en grootte. Het kunstwerk is gemaakt door kunstenaar Tirza Verrips. Op de linker thorarol staat 'Wij gedenken', op de rechter staat een Davidsster. In de liggende plaat is gegraveerd: 'Ter herinnering aan hen die ons zo lief waren'. Het is een gedenkmonument voor de 592 Joodse inwoners van Apeldoorn, die tijdens de Tweede Wereldoorlog vermoord zijn. De Anne Frankschool heeft het monument geadopteerd. Ieder jaar, op 9 oktober, is er een gedenkdag. De Synagoge symboliseert als één van de kerken in Apeldoorn de vrijheid van godsdienst. Niet alleen is de synagoge een blijvende herinnering aan de Joodse stadgenoten die in de Tweede Wereldoorlog vermoord zijn. Het is nu ook een plaats voor lezingen en exposities.

Artikel 18 van de UVRM: ieder heeft recht op vrijheid van gedachte, geweten en geloofsovertuiging.

Centraal monument ‘De man met de vlag’.

Oranjepark.

Dit bronzen beeld is ontworpen door Cor Hund; een bronzen figuur die een vlag ontrolt, met op de sokkel de tekst: 1940-1945, Voor hen die vielen. Het beeld is in 1960 onthuld en is ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Ieder jaar op 4 mei verzamelen mensen zich voor de dodenherdenking in de Grote Kerk voor een herdenkingsdienst. Daarna wordt er in een lange, stille stoet naar dit monument in het Oranjepark gelopen. Hier vindt de plechtige dodenherdenkingsdienst en kranslegging plaats. In Apeldoorn wordt op 17 april ook gevierd dat de stad is bevrijd. Dan wordt bij dit monument de bevrijdingsvlam aangestoken.

Ieder jaar op de avond van vier mei om acht uur is het hier doodstil. Honderden mensen, onder wie veel kinderen, herdenken in twee minuten stilte de slachtoffers van oorlog. Alleen de merel blijft zingen. Artikel 1 van de UVRM: Alle mensen worden vrij en gelijk in waardigheid en rechten geboren. Zij zijn begiftigd met verstand en geweten, en behoren zich jegens elkander in een geest van broederschap te gedragen.

Als op 10 december de fakkeloptocht van Amnesty in het park aankomt, horen de deelnemers gezang. In de muziektent, in een kring van waxinelichtjes, staat een koor van zo'n 50 basisschool-kinderen uit volle borst te zingen.

KSG of Koninklijke Scholengemeenschap Apeldoorn.

De Koninklijke Scholengemeenschap Apeldoorn is de oudste school van Apeldoorn. De school is in 1877 op initiatief van koning Willem III gebouwd. Het oorspronkelijke gebouw wordt nog steeds door de school gebruikt. Het gebouw is in de loop der tijd meerdere keren verbouwd en aangepast op onderwijsvernieuwingen, maar heeft zijn authentieke gevel behouden. Er zijn verschillende vleugels aangebouwd, zoals de Oranjevleugel, de afdelingen "In de kunst", "Binas" en "Solarium" en het techniekpaviljoen. De school is in 2001 gestart met internationalisering. Leraren en leerlingen komen via een speciaal programma in contact met scholen in het buitenland. Er is sprake van uitwisselings- of e-mail-projecten. Sinds 2002 biedt KSG ook tweetalig VWO aan. De scholengemeenschap heeft momenteel meer dan 1000 leerlingen.

De KSG, Zo'n mooi en statig gebouw. Indertijd groot genoeg, toen voortgezet onderwijs alleen nog voor het rijke deel van de bevolking was weggelegd. Nu met heel veel bijgebouwen geschikt voor deze tijd waar scholing op dit niveau toegankelijk is voor elke leerling die voldoende vooropleiding heeft. Artikel 26 van de UVRM: een ieder heeft recht op onderwijs; in Nederland voldoen wij aan dit mensen(kinder-)recht. Sterker nog: onderwijs is zelfs verplicht voor jongeren t/m 16 jaar.

Marten van Wijhe (1868-1932) was van 1902-1921 de bevlogen directeur van het jongenshuis in Hoenderloo, de tegenwoordige Hoenderloo-groep. De Hoenderloo-groep ontstond ruim 155 jaar geleden en was een doorgangshuis voor verwaarloosde jongens. Inmiddels is het uitgegroeid tot een instelling met deskundige opvoeding en opleiding voor jongeren met gedragsproblemen en biedt jongeren met moeilijkheden weer een toekomst. De opbouw van de bank is een herinnering aan Van Wijhe, die na het directeurschap van het jongenshuis, wethouder van onderwijs is geweest. De bank met portret van Van Wijhe in brons, heeft paraboolvormige zijwangen en een golvende middenpartij in zandsteen. Het beeldhouwwerk is gemaakt door Pieter Puype. De bank is in 1934 onthuld door de neefjes van Van Wijhe en heeft de status van Rijksmonument. Onder het portret van Van Wije staat het opschrift: ‘Van zijne jongens en vrienden’. De bronzen plaquette van het portret is in 2012 geroofd. In 2013 is de bank hersteld en heeft deze een plek gekregen die beter in het oog valt. Artikel 7 van de UVRM: allen zijn gelijk voor de wet en hebben zonder onderscheid aanspraak op gelijke bescherming door de wet. Allen hebben aanspraak op gelijke bescherming tegen iedere achterstelling in strijd met deze verklaring en tegen iedere ophitsing tot een dergelijke achterstelling.

Ga even zitten op deze bank. Je hebt een prachtig uitzicht op de fontein en villa Marialust daarachter. De villa, nu kantoor, is in 1924 gebouwd voor de directeur van een papierfabriek. De bank is ter nagedachtenis aan een directeur van het jongenshuis in Hoenderloo. Werelden van verschil. 'Waar verleden en heden elkaar ontmoeten' staat er op een bordje dat aan de bank bevestigd is.

Monument voor de Slachtoffers van het Apeldoornsche Bosch.

Prinsenpark.

Deze gebogen wand van kleine mozaïektegels, ontworpen door Ralph Prins, herinnert aan het gruwelijke lot van de Joodse patiënten en verplegend personeel van de psychiatrische inrichting Het Apeldoornsche Bosch. Toen het verontrustende bericht over het geplande transport naar vernietigingskampen binnenkwam, vluchtte de helft van de 350 personeelsleden en 80 van de ‘betere’ patiënten. Het overgebleven personeel maakte voedsel- en medische zorgpakketten klaar, maar alles is blijven staan. Op 22 januari 1943 zijn 1300 mannen, vrouwen en kinderen met 50 personeelsleden op transport gezet naar de vernietigingskampen Auswitch en Birkenau. Er moeten zich gruwelijke taferelen hebben afgespeeld onder de zwakzinnigen, sommigen doodziek, naakt of in een dwangbuis. Van niemand is nog iets vernomen. Artikel 5 van de UVRM: niemand zal onderworpen worden aan folteringen, noch aan een wrede onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing.

Het aangrijpende verhaal van het 'Apeldoornsche Bosch'. De namen van allen die vermoord zijn staan links en rechts op de stenen. Dit monument is geadopteerd door een basisschool. Elk jaar leggen ze hier bloemen voor de slachtoffers.

Herdenkingsmonument in het Verzetsstrijderspark.

Veertien verzetsstrijders uit de Tweede Wereldoorlog hebben een plaats van herinnering gekregen in het Verzetsstrijderspark. De namen zijn op natuurstenen aangebracht en in een kring ingegraven. Met opzet onder verschillende hoeken en niet symmetrisch. Het gaat hier om 14 individuen, die elkaar soms niet kenden en niet altijd contact met elkaar hadden. Allemaal zagen ze het als hun plicht te strijden voor vrede en veiligheid en waarvoor ze hun leven hebben gegeven.

Het gaat om: Johannes Balk, Jan Jozua Barendsen; Reinier van Gerrevink, David Gosker, Albert Jan Huijdekoper, Willem Karreman, Taeke Johan Kroeze, Evert van ’t Land, Reinder Mulder, Hendrik Ouwejan, Jan Scherpenzeel, Jan Schut, Johannes Diederik Suijling en Antoon van Velsen. Deze mannen hebben niet met grote woorden, maar met daden het verschil gemaakt en de bevrijding niet meer meegemaakt.

In het gras liggen de stenen met de namen. Deze mensen gaven hun leven voor onze vrijheid. Hoe was het voor de dochter van Jan, die zes jaar was toen haar vader zijn werk in het verzet met de dood moest bekopen? Laten wij nooit vergeten wat zij voor ons hebben gedaan. Artikel 5 van de UVRM: niemand zal onderworpen worden aan folteringen, noch aan een wrede onmenselijke of onterende behandeling of bestraffing.

Apeldoornse Sluis en de luistersteen.

Kanaal Noord.

Twee mannen, Albert van der Scheur en Gijs Nieman, hebben via dit sluisje weten te voorkomen dat er een bombardement op Apeldoorn zou plaatsvinden. De mannen slopen in de nacht van 16 op 17 april 1945 met gevaar voor eigen leven over de Apeldoornse sluis naar het oostelijk deel van de stad, dat al bevrijd was. De geallieerden werden er door hen op geattendeerd dat de Duitsers al weg waren en dat bombarderen niet meer nodig was. De Canadezen gingen dezelfde ochtend via de sluis Apeldoorn in, waar ze werden begroet door een uitzinnige menigte. Apeldoorn was bevrijd! Op 17 april wordt hier jaarlijks een bijeenkomst gehouden voor de twee verzetshelden. Dit doet de Vereniging Oud Apeldoorn in samenwerking met de Prinses Margrietschool, die het monument heeft geadopteerd.

Het hele verhaal is te beluisteren door het nummer op de steen te kiezen.

Zo'n vredig plekje. Het kanaal, ooit bedoeld voor scheepvaart en handel, nu voor recreatie, spiegelt de wolken. Soms zitten er vissers op de oever.

De luistersteen. Artikel 3 van de UVRM: een ieder heeft recht op leven, vrijheid en onschendbaarheid van zijn persoon.

Kanaal Noord.

Als laatste locatie van de Apeldoornse mensenrechtenwandeling staan we stil bij deze voormalige havenkroeg. Café De Oude Haven is omstreeks 1870-1880 gebouwd. Het interieur herinnert nog aan de tijd dat beurtschippers en vrachtvaarders hier kwamen aanleggen. Dat was vanaf 1865, toen het kanaalgedeelte Apeldoorn-Dieren is opengesteld voor de scheepvaart. Het is de moeite waard om er een drankje te nemen en nog eens na te mijmeren over de bijzondere plekken van Apeldoorn die u heeft bezocht. Bij deze locatie past geen mensenrecht; hooguit verwijzen we naar artikel 25: ieder heeft recht op een levensstandaard die hoog genoeg is voor de gezondheid en het welzijn van zichzelf en zijn gezin. We geven toe dat het vergezocht is; een kroeg draagt hier niet aan bij, hoewel ...

Apeldoorn heeft vrij weinig gebouwen van voor 1880. Dit café is er één van. Hier iets drinken of liever meteen via de Grift, het kleine riviertje dat uitkomt in de IJssel, naar het station teruglopen? Op de bruggen over het riviertje staan dichtregels van onze voormalige staddichter Ria Borkent.
Foto: www.hetgeheugenvanapeldoorn.nl