Amsterdam: Dwars door de stad Preview

Hier in het hart van de Amsterdamse Wallen, op Oudezijdse Achterburgwal 45, herinnert het Goodwillcentrum van het Leger des Heils aan een dijk van een vrouw: Majoor Bosshardt (1913 – 2007). Wars van uiterlijk vertoon, moedig, geestig, hét symbool van naastenliefde. Zij zag in ieder de menselijke waardigheid en zette zich belangeloos in voor anderen. Ze was geliefd in brede kring, van drugsverslaafden en daklozen tot BN’ers en leden van het Koninklijk Huis.

Foto: Paul Levitton / Hollandse Hoogte

Majoor Alida Margaretha Bosshardt van het Leger des Heils ontvangt de Yad Vashem onderscheiding voor haar werk in de Tweede wereldoorlog voor joodse kinderen, de zusjes Terhorst.
Foto: Herman Wouters / Hollandse Hoogte

In 1965 werd Majoor Bosshardt door een fotograaf betrapt terwijl ze een vermomde prinses Beatrix begeleidde op een trip over de Wallen; dagenlang was het werk van de Majoor groot nieuws in Nederland.

Foto: Peter Zonneveld / ANP

Majoor Bosschardt en Herman Brood in Villa Felderhof.

De toenmalige Amsterdamse burgemeester Van Hall verbood geregeld Provo-demonstraties. De Provo’s reageerden met een optocht met onbeschreven lakens. Maar ook daarmee werden de demonstranten gearresteerd. Het recht op demonstratie staat pas sinds 1983 in de Nederlandse Grondwet.

Dat wil overigens niet zeggen dat demonstreren of betogen daarvoor niet mocht, de burgemeester verbood alleen vaker dan nu. Maar ook nu worden betogingen soms nog verboden.

Foto: ANP

Hi, ha, happening: luister naar het audiofragment over de provo’s en het recht op demonstratie.

Het Lieverdje speelde ook een rol in het doorbreken van de ‘burgerlijke truttigheid’. In de zomer van 1967 liet Phil Bloom zich naakt fotograferen voor het beeldje; de foto werd als ansichtkaart uitgebracht. Eind 1967 verscheen Bloom als eerste ontkleed in het tv-programma Hoepla (VPRO), wat tot veel commotie en zelfs tot Kamervragen leidde. De Engelse krant The Daily Mirror vroeg zich af of dit nog wel Flower Power was: ‘Where have all the flowers gone?’

Foto: Maria Austria Instituut

In Multatuli's geboortehuis aan de Korsjespoortsteeg 20, een kleine 500 meter van dit monument, zijn nu het Multatuli Museum en het Multatuligenootschap gevestigd.

Openingstijden: di 10-17 uur; za/zo 12-17 uur.

Routebeschrijving naar het Multatulimuseum (Korsjespoortsteeg 20): Sla rechtsaf het Singel op, tweede straat links (na 350 m).

Openingstijden: di 10-17 uur; za/zo 12-17 uur.

Klik op de kaart om de plattegrond beter te kunnen bekijken.

Eduard Douwes Dekker schreef over de misstanden in Nederlands Indië. Misstanden uit een ander deel van onze koloniale geschiedenis houden verband met de slavernij in Suriname en op de Antillen, pas laat afgeschaft in 1863. Monumenten elders in de stad herdenken het slavernijverleden maar ook hier in de grachtengordel zijn de sporen zichtbaar: de kapitale grachtenpanden die slaveneigenaren voor zichzelf laten bouwen. Want vaak delegeerden zij hun overzeese zaken aan vertegenwoordigers.

Wie waren eigenlijk die slaveneigenaren en waar woonden ze? Docent geschiedenis van de Vrije Universiteit Dienke Hondius nam met haar studenten en onderzoekers van het Nationaal Archief en het Stadsarchief Amsterdam het initiatief dit uit te zoeken.

Multatuli schreef de Max Havelaar op een Brussels zolderkamertje. Er is wel gesuggereerd dat hij vanwege zijn dwarse meningen als persona non grata uit Nederland was geweerd. In het echt was hij waarschijnlijk vooral op de vlucht voor zijn schuldeisers. Eduard Douwes Dekker kampte namelijk met een ernstige gokverslaving.

Portret van René Descartes, geschilderd door Frans Hals (1583-1666).

René Descartes (rechts) met koningin Christina van Zweden. Geschilderd door Pierre Louis Dumesnil (1698-1781).

Het beeld van Descartes dat in 1937 op de Parijse Wereldtentoonstelling stond, bevindt zich nu op het Johannes Vermeerplein in Amsterdam-Zuid.

Foto: www.buitenbeeldinbeeld.nl

De ironie wil dat Descartes woonde in de schaduw van de monumentale Westerkerk. Het is een protestantse kerk, tussen 1620 en 1631 gebouwd in renaissancestijl. In tegenstelling tot de gereformeerden mochten de rooms-katholieken in de tijd van Descartes hun geloof alleen belijden in schuilkerken die van buiten geen gelijkenis mochten vertonen met een kerkgebouw. En niet-gereformeerden, onder wie rooms-katholieken, joden, remonstranten en doopsgezinden, waren uitgesloten van stedelijke bestuursfuncties.

Foto: andrevanb/Flickr

Ons' Lieve Heer op Solder was zo'n schuilkerk. Deze schuilkerk uit de 17de eeuw deed meer dan twee eeuwen dienst. In 1888 is hij als museum ingericht. Museum Ons' Lieve Heer op Solder is gelegen op de hoek van de Oudezijds Voorburgwal en de Heintje Hoekssteeg.

Foto: Co de Kruijf/Hollandse Hoogte

17de-eeuwse tekening van de Dam. Op de achtergrond het stadhuis, tegenwoordig het Koninklijk Paleis. Helemaal rechts de hoek met het Damrak.

Tekening: J. van der Ulft / Stadsarchief Amsterdam

Burgemeester Job Cohen houdt op 2 november 2004 een toespraak op de Dam na de moord op cineast en columnist Theo van Gogh (1957).

De Lawaaidemonstratie op de Dam ontstond spontaan op de dag van de moord op Theo van Gogh. Tienduizenden mensen kwamen naar de Dam om te protesteren tegen wat breed werd gevoeld als een grove aanslag op de vrijheid van meningsuiting.

De moordenaar, Mohammed Bouyeri, was een moslimextremist. Theo van Gogh, die zich overigens ook over andere religies niet onbetuigd liet, noemde moslims onder meer ‘boodschappers van de achterlijkste duisternis’. ‘Ze haten onze vrijheid’, zei hij.

Foto: Werry Crone / Hollandse Hoogte

Deze gesluierde vrouw komt uit de korte film Submission, die Van Gogh een paar maanden voor zijn dood maakte met VVD-kamerlid Ayaan Hirsi Ali, ook een felle islamcriticus. De film legde een directe link tussen de islam en vrouwenmishandeling. Op het ontzielde lichaam van Van Gogh stak moordenaar Mohammed Bouyeri een brief met een doodsbedreiging aan Hirsi Ali’s adres.

Theo van Gogh rokend op de bank van zijn kantoor. Het laatste portret dat van hem is gemaakt.

Foto: Martijn van de Griendt/Hollandse Hoogte

De moord op Theo van Gogh leidde in Nederland tot een verhit en langdurig debat: waar liggen de grenzen van de vrijheid van meningsuiting? Haatzaaien en aanzetten tot geweld zijn bij wet verboden – maar hoe zit het met kwetsen, of met goede smaak? Wanneer gaat kritiek op een religie over in kritiek op een groep mensen die die religie aanhangt?

Cafe ’t Mandje op Zeedijk 63.

Bet van Beeren voor Café Violetta tegenover 't Mandje op de Zeedijk.

Foto: Sem Presser / Hollandse Hoogte

In het Amsterdam Museum is een deel van het oorspronkelijke café-interieur van ’t Mandje gereconstrueerd, inclusief de door Bet afgeknipte stropdassen aan het plafond, collages van foto’s en door klanten achtergelaten kattenbelletjes en visitekaartjes.

Foto: Sas Schilten

Het allereerste homohuwelijk ter wereld vond plaats in Amsterdam. In april 2001 verbond toenmalig burgemeester Job Cohen in de Amsterdamse Stopera vier homostellen tegelijk in de echt. Nederland was daarmee een primeur op het gebied van vrijheidsrechten rijker.

Foto: Jet Budelman/Hollandse Hoogte

Amnesty International komt op voor de rechten van homo’s, lesbiennes, biseksuelen en transgenders (lgbt). Samen met COC Nederland heeft Amnesty het Pride Fonds opgericht. Dit fonds steunt lgbt-activisten. Dat gebeurt met bijdragen voor juridische hulp, reis- en verblijfskosten (als ze moeten vluchten of onderduiken) en communicatiemiddelen om hun werk te kunnen voortzetten. Lees meer hierover op www.amnesty.nl/pridefonds

Gerard Reve in 1968 bij de rechtbank in Amsterdam.

Foto: Jacques Klok

Tijdens het proces hield officier van justitie Jan Abspoel een scherp requisitoir. Hij wilde dat Reve werd vrijgesproken, maar hij wilde ook dat alle principiële argumenten op tafel zouden komen. Zo merkte Abspoel op dat Reve de gevoelens van zijn tegenstanders (naast SGP-lid Van Dis ook het christelijke Kamerlid Algra) zeer goed kende: ‘Als men dan in Nader tot U leest wat Van het Reve over Algra en de zijnen in het midden brengt,’ zei Abspoel, ‘dat hij op het omslag van het boek spreekt over “malle schreeuwers” die hem van godslastering betichten, dan gaat men zich onwillekeurig afvragen of de ezel soms bedoeld is om de senator en de zijnen nog eens duchtig op de kast te jagen.’

Foto: Hollandse Hoogte

Gerard Reve in de wei in het Friese dorp Greonterp, waar hij zeven jaar woonde. Hier op het platteland schreef hij het controversiële boek Nader tot U, dat tot het Ezelsproces leidde.

Foto: Vincent Mentzel / Hollandse Hoogte

In april 2013 werd het verbod op smalende godslastering door de Tweede Kamer afgeschaft. In het debat voorafgaand hieraan speelde het Ezelsarrest een belangrijke rol. Overigens was in Nederland al decennia niemand meer voor blasfemie veroordeeld.

Beeld: Reid, Geleijnse & Van Tol

De afgelopen jaren was vooral de islam aanleiding voor debat over de vrijheid van meningsuiting in Nederland. Denk aan de cartoonrellen nadat een Deense krant in 2005 de profeet Mohammed afbeeldde. Ook in Nederland werden enkele cartoons gepubliceerd. Veel moslims vonden dit blasfemie, maar het was niet in strijd met de wet.

De anti-islamfilm Fitna van de populistische politicus Geert Wilders verscheen behalve op internet uiteindelijk ook op tv. Wilders werd onder meer vanwege deze film vervolgd. De strafzaak eindigde in 2011 in vrijspraak.

In de meeste landen is blasfemie nog altijd bij wet verboden, al verschilt de praktijk sterk.

Beeld: Reid, Geleijnse & Van Tol

Een uitspraak zoals die van Gerard Reve over God, mag dat?

Sinds 2008 staat dit standbeeld van Spinoza (1632-1677) hier op de Zwanenburgwal, waar ook zijn geboortehuis stond. Op de zijkant staat: ‘Het doel van de staat is de vrijheid.’ Volgens maker Nicolas Dings staat de icosaëder (twintigvlak) symbool voor Spinoza’s denken: het universum als model, geslepen door de menselijke geest. De vogels symboliseren volgens hem Amsterdam als migrantenstad. Spinoza was zelf immers, volgens de huidige definitie, allochtoon.

Foto: aesop/ Flickr

Spinoza publiceerde de Tractatus theologico-politicus in 1670. De eerste uitgave veroorzaakte een storm van kritiek. Spinoza schreef dat er contradicties staan in de Bijbel, dat de vrijheid van de filosofie noodzakelijk is voor het welzijn van burgers en staat en dat democratie de beste staatsvorm is. Ook hield hij een lofrede op de stad Amsterdam, omdat die zich sterk maakte voor religieuze tolerantie en politieke vrijheid.

Foto: Rue des Archives / Hollandse Hoogte

Uit 'De lens van Spinoza', door Jaron Beekes. Druk op de afbeelding om het beeld te vergroten.

De componist Theo Loevendie is bezig met een opera over Spinoza. Liefst zou die in première moeten gaan in het Amsterdamse Muziektheater, de geboortegrond van Spinoza. Loevendie: ‘Het kan een sociaal drama worden. En Spinoza hoeft niet te zingen, hij kan ook spreken. Of hij doet helemaal niet mee, dat mensen het alleen over hem hébben. Bij een filosoof gaat het tenslotte om zijn ideeën.’

Foto: Adrie Mouthaan / Hollandse Hoogte

Dolle Mina’s bij de Krul tijdens de plasrechtactie in 1970.

Foto:ANP Photo/Hollandse Hoogte

Wilhemina Drucker, voorvechtster van vrouwenrechten. Naar haar zijn de Dolle Mina's genoemd.

Foto: Spaarnestad Photo/Hollandse Hoogte

De Dolle Mina's streden voor het recht op geboortebeperking en abortus.

Foto: Nationaal Archief/Spaarnestad Photo/'t Sticht/Hollandse Hoogte

De Dolle Mina's zijn terug! Begin 2013 demonstreerden de vrouwen wederom voor het algemeen openbaar plasrecht. Ditmaal richtten de vrouwen zich echter op het gebrek aan toiletten in NS-sprinters.

Video: AT5

• 't Pas in 1971 is uit het Burgerlijk Wetboek de bepaling geschrapt dat de man ‘hoofd van de echtvereniging’ is.
• 't Nederland voerde pas in 1975 de Wet Gelijk Loon voor Vrouwen en Mannen in – 24 jaar nadat de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) hierover een conventie opstelde.
• 't Bij de invoering van de Wet Gelijke Behandeling van Mannen en Vrouwen in 1980 (!) volgde vooral veel protest over het onderwerp ‘Beëindiging arbeidsovereenkomst’. Het kon toch niet zo zijn dat bij een ontslaggolf een werkende moeder of alleenstaande vrouw in dienst zou blijven terwijl een mannelijke kostwinner wel op straat stond?!

Piet Nak, verzetsman en organisator van de Februaristaking in 1941. Het standbeeld van de Dokwerker staat hier op het Jonas Daniël Meijerplein ter nagedachtenis van deze staking.

Foto: Spaarnestad Photo/ Hollandse Hoogte

Razzia op het Waterlooplein, februari 1941. 425 joodse mannen werden met geweld opgepakt.

Foto: Verzetsmuseum

De originele oproep voor de Februaristaking uit 1941.

Foto: Verzetsmuseum

In de jaren vijftig brak Piet Nak met de CPN, die naar zijn mening de jaarlijkse herdenking van de Februaristaking gebruikte voor eigen politiek gewin. In CPN-kringen vond men dat Nak zijn rol veel te prominent voorstelde. Piet Nak wilde niet meer naar de Dokwerker voor de jaarlijkse herdenking, want niet de dokwerkers maar de gemeentearbeiders waren die staking begonnen. De dokwerkers hadden in februari 1941 wel gestaakt, maar dat was tegen uitzending naar Duitsland.

Foto: Ben van Meerendonk / IISG

Na de oorlog begon Piet Nak een carrière als goochelaar en illusionist onder de artiestennaam Pietro Nakaro, ook wel Nakaro de Magiër. Hij was betrokken bij de oprichting van het Amsterdamse Vietnam Comité (later Nationaal Comité Vietnam) en het Nederlands Palestina Komitee. Slechts van één ding had Nak spijt. Door zijn werk voor Palestijnen werd hij anti-Israël. Men heeft hem over het teruggeven van de Yad Vashem-onderscheiding aarzelend horen zeggen dat hij dat misschien niet had moeten doen. Hij had eenvoudig de tekst die erop stond letterlijk genomen: wie één leven redt, redt de gehele mensheid. Dat gold volgens hem eveneens voor de levens van Palestijnse kinderen.

Foto: Ben van Meerendonk / IISG

De Cotton Club, op Nieuwmarkt 5, was een muziek- en danstempel waar je voor een kwartje Charlie Parker, John Coltrane, Miles Davis en andere jazzgoden uit de jukebox kon halen. Dat schreef Herman Hennink Monkau in zijn roman De kleurling, over de eerste generatie Surinamers in Amsterdam. Decennialang was het dé trekpleister van migranten uit Suriname, ook nadat Suriname in 1975 onafhankelijk werd. Tot de Tweede Wereldoorlog waren er maar weinig Surinamers in Nederland; in 1935 waren het er zo’n tweehonderd.

Op de foto: De Cotton Club in 1965.

Foto: Sem Presser / Hollandse Hoogte

Een van die Surinamers die al vroeg naar Nederland kwam, in 1920, was de in Paramaribo geboren Cornelis Gerhard Anton de Kom (1898-1945). Zijn vader was nog in slavernij geboren, en De Kom was antikoloniaal, een activist. Hij gaf lezingen op scholen en schreef het boek 'Wij slaven van Suriname: de koloniale geschiedenis van Suriname’ vanuit het perspectief van de gekoloniseerde. Dit was het eerste anti-koloniale boek geschreven door een Surinamer. In Nederland verscheen het in 1934, in gecensureerde vorm, want de inlichtingendienst beschouwde De Kom als communist.

Na de Duitse inval in 1940 sloot De Kom zich aan bij het Nederlands verzet. Hij werd verraden en gearresteerd in augustus 1944. Vlak voor de bevrijding overleed hij aan uitputting en ziekte in Kamp Sandbostel nabij Neuengamme.

Op de foto: Anton de Kom op de eerste rij bij een werkelozenbijeenkomst in 1933.

In Amsterdam-Zuidoost is nu een Anton de Komplein met een beeld van hem. ‘Vrijheidsstrijder, verzetsheld, vakbondsman, activist, schrijver en banneling’, staat er op het voetstuk.

Foto: Joost van den Broek / Hollandse Hoogte

Was de Cotton Club een broeinest van criminele activiteiten, zoals velen dachten? Rob Woortman, die zowel een boek schreef over Anton de Kom als over de Cotton Club: ‘Juist niet! De penoze kwam overal behalve hier. Hier was het eng. Hier kwamen zwarte mensen!’

Die zwarte mensen: dat waren eerst vooral Amerikaanse soldaten, gelegerd in West-Duitsland, die jazzplaten meebrachten voor in de jukebox. Later vonden ook Surinamers hun weg naar de Nieuwmarkt.

De bevolking van Amsterdam bestond door de eeuwen heen voor ten minste een kwart uit immigranten.

Mariska Majoor, ex-prostituee en oprichter van het Prostitutie Informatie Centrum (PIC), op de Amsterdamse Wallen.

Foto: Joost van den Broek/ de Volkskrant

Al eerder, in de jaren tachtig, werd de Rode Draad opgericht, een ‘kennis- en informatiecentrum over sekswerk in Nederland’. De organisatie beschouwt prostitutie als een acceptabele vorm van werk, waarin echter nog veel misstanden aanwezig zijn. De Rode Draad streeft naar emancipatie en positieverbetering van prostituees. Wel op een geheel andere wijze dan het Scharlaken Koord, een organisatie die vrouwen juist wil helpen uit de prostitutie te stappen. Het kantoor van de Rode Draad sloot in 2012; nog wel actief is www.rodedraad.nl.

Zowel De Rode Draad als Scharlaken Koord ontlenen hun naam aan de Bijbel. Jozua 2:18 vertelt het verhaal van de inname van de Filistijnse stad Jericho en Rachab de hoer. De verspieders zeggen tegen Rachab, die hen onderdak heeft verleend, dat ze bij de nadering van het volk van Israël ‘een koord van scharlakendraad’ uit het raam moet hangen. Dan zal haar huis, met alle bewoners, worden gespaard. Zo geschiedt.

Op het Oudekerksplein staat sinds 2007 nog een andere mooie vrouw: Belle, een standbeeld dat op initiatief van Mariska Majoor werd opgedragen aan alle sekswerkers over de hele wereld. De boodschap, onder het beeld, in het licht van veel voorkomende uitbuiting en misbruik: ‘Respect sex workers all over the world’. Belle staat vlak achter de kerk.

Foto: fildelramos/Flickr

Loe de Jong bij zijn brandkast met manuscripten in het oude gebouw van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie, de voorloper van het NIOD, aan de Herengracht 474.

Foto: John Schaffer/ Hollandse Hoogte

Grote bekendheid kreeg Loe de Jong als presentator van de tv-serie ‘De bezetting’ (1967/1968) en als schrijver van de 13-delige serie Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Zijn werk is niet onomstreden - nogal wat historici vinden dat De Jong te sterk in termen van goed en kwaad dacht.

De bezetting’ is nog te zien op digitaal kanaal Geschiedenis24, de boekdelen op www.niod.nl.

Foto: ANP

Zeven jaar na de moord in 1995 op bijna achtduizend Bosnische moslims, publiceerde het NIOD een dikke pil over de toedracht van ‘Srebrenica’. Conclusie over de rol van de Nederlandse Dutchbat-militairen die de bevolking hadden moeten beschermen: zij waren niet verantwoordelijk voor de dood van de moslims.

De foto hierboven, van Dutchbat-commandant Tom Karremans (tweede van rechts) met de opperbevelhebber van de Bosnisch-Servische troepen Ratko Mladic (links) is genomen op 12 juli 1995, een dag na de val van Srebrenica. Op 13 juli voerden Servische soldaten onder regie van Mladic ook de jongens en mannen weg die hun toevlucht hadden gezocht tot Dutchbat. De Nederlandse soldaten assisteerden hierbij. Mladić beloofde dat de mannen slechts geëvacueerd zouden worden, maar later bleken alle gedeporteerden vermoord of vermist.

Foto: AP

Een geëmotioneerde Wim Kok, premier tijdens ‘Srebrenica’ op de persconferentie over het NIOD-rapport. Toen het rapport verscheen, zeven jaar na de gebeurtenissen, was de publieke opinie er helemaal niet zo tevreden mee. Had Nederland dan echt geen schuld?

Foto: © Martijn Beekman / Hollandse Hoogte

In 2005 constateerde Amnesty International dat, tien jaar na de massamoorden, niet alle schuldigen waren berecht, dat veel weggevoerden nog altijd verdwenen waren en dat de nabestaanden geen compensatie was verleend. Lang onopgelost bleef de opvang van nabestaanden uit Srebrenica in Nederland. Honderden asielzoekers hebben jarenlang in onzekerheid verkeerd of ze zouden worden toegelaten. Amnesty heeft sterk aangedrongen op een goede regeling voor deze asielzoekers.

Illustratie van het Oudekerksplein door L.W.R. Wenckebach.

Foto: janwillemsen/ Flickr

Amnesty-directeur Eduard Nazarski over de opvang van illegalen in Nederland.